Trzustka: narzd, ktry budzi silne emocje. To warto o niej wiedzie, by unikn problemw z tym gruczoem

Produkuje substancje, bez ktrych nie moemy y. Nie ostrzega, gdy ma kopoty. Bywa, e byskawicznie pozbawia nadziei na wyleczenie. Sporo si o niej mwi, a realnie: niewiele wie. Bezcenna trzustka.
Trzustka nieprzypadkowo budzi ogromne emocje. Jej choroby bywaj miertelne, byskawicznie rozwijajce si i atakujce modych ludzi Trzustka nieprzypadkowo budzi ogromne emocje. Jej choroby bywaj miertelne, byskawicznie rozwijajce si i atakujce modych ludzi Fot. Shutterstock

Trzustka - mity i problemy

Poniewa nieatwo j diagnozowa, a czasem jej najgroniejsze schorzenia dotycz modych ludzi, traktowana bywa niemal jak wrg publiczny. Susznie?

Realnie: najczciej problemy z ni pojawiaj si w wieku podeszym, a na kopoty pracujemy sami. Prosta recepta pozwala wiele zagroe wyeliminowa.

Po co nam trzustka? Skd wiadomo, e choruje? Jaka dieta jej suy? Co mona dla niej zrobi, eby moga sprawnie pracowa przez dugie lata? Czy ogromny strach przed schorzeniami tego narzdu jest uzasadniony? Prbujemy odpowiedzie.

Zapalenie trzustki, trzustka Zapalenie trzustki, trzustka shutterstock

Fabryka chemiczna na dwch etatach

Trzustka ley w grnej czci jamy brzusznej, poprzecznie do osi dugiej (pionu) ciaa. Bez trzustki prawidowa przemiana materii u czowieka jest niemoliwa. Ta niewielka fabryka chemiczna (zwykle ok. 20 cm dugoci i 5 szerokoci) umoliwia trawienie biaek, tuszczw i wglowodanw, a take reguluje poziom cukru we krwi.

Docz do serwisu Zdrowie na Facebooku!

Za realizacj tego zadania odpowiadaj gwnie specjalne komrki trzustki, zgrupowane w niewielkie skupiska, zwane wyspami Langerhansa. cznie jest ich okoo miliona. S rozrzucone po caym narzdzie i pracuj bardzo intensywnie. Zarazem: stanowi tylko 2 proc. masy caego gruczou.

Trzy typy

W obrbie wysp Langerhansa wyrniono trzy typy komrek: Alfa, Beta i Delta. Pierwsze odpowiadaj za produkcj hormonu glukagonu, a komrki Beta wytwarzaj insulin. Insulina i glukagon s niezwykle wane w procesie przemiany materii, a take warunkuj nasze oglne zdrowie, gdy pomagaj utrzyma prawidowy poziom glukozy we krwi. Glukagon kontroluje rwnie przemian cukrw, tuszczw i biaek. Cay proces reguluje somatostatyna, wytwarzana w komrkach Delta, ktra w razie potrzeby hamuje wydzielanie insuliny i glukagonu.

Jeszcze niedawno wierzono, e przeszczepienie wysp Langerhansa umoliwi pacjentom z cukrzyc typu 1 peny powrt do zdrowia. Na razie lepsze efekty przynosi jednak przeszczep caego narzdu, ale cen za moliwo rezygnacji z zastrzykw z insuliny jest konieczno regularnego przyjmowania lekw immunosupresyjnych (przeciw odrzuceniu narzdu).

Trzustka i trawienie

Kadego dnia trzustka produkuje od 1,2 do 3 litrw soku trzustkowego, ktry zawiera pyn zasadowy oraz enzymy trawienne. Wrd nich trzeba wymieni trypsyn, jeden z enzymw trawicych biaka, rybonukleaz i deoksyrybonukleaz, rozkadajce kwasy nukleinowe (DNA i RNA, zawarte we wszystkich komrkach). Za trawienie tuszczw odpowiada przede wszystkim lipaza trzustkowa, fosfolipazy A i B oraz esterazy. Cukry trawi enzymy glikotyczne (alfa-amylaza).

To wszystko dzieje si za spraw narzdu o wadze dorodnej brzoskwini!

Czytaj wicej na ten temat:

Trzustka - fabryka chemiczna

Wrd czynnikw zalenych w chorobach trzustki wane miejsce zajmuje palenie papierosw i nadmierne spoywanie alkoholu Wrd czynnikw zalenych w chorobach trzustki wane miejsce zajmuje palenie papierosw i nadmierne spoywanie alkoholu Philip Bitnar, https://www.flickr.com/photos/philipbitnar/, (CC BY 2.0)

Choroby trzustki: zapobiegniemy problemom?

Nieatwo zauway na czas, e z trzustk dzieje si co zego. Dowiedziono, e funkcje zewntrzwydzielnicze s upoledzone dopiero wtedy, gdy narzd ma ju uszkodzone ok. 90 proc. miszu. Niektre objawy zwizane z chorobami tego narzdu s dyskretne, bd bagatelizowane. Gdy ju si ujawni, choroba ma najczciej przebieg ciki, gwatowny, zagraajcy yciu. Nie mamy wpywu na wszystko, ale na par rzeczy i owszem. Zatem...

Nie lekcewa

Pozornie niegrony uraz brzucha moe doprowadzi do ostrego zapalenia trzustki, bdcego stanem zagroenia ycia. To czste, choby przy ulicznych stuczkach, e nawet poszkodowani, ktrych brzuch jest twardy, napity i boli, nie chc jecha do szpitala i upieraj si, e 'nic im nie jest'. Lekcewa take zimne poty i spadek cinienia, upierajc si, e to 'tylko stres'. By moe tak jest, jednak przy urazie brzucha trzeba si pokaza lekarzowi. Nie tylko ze wzgldu na zagroenie dla trzustki, ale i wtroby, ledziony...

Zobacz: bl brzucha - o czym wiadczy?

Zadbaj, to nietrudne

Do czynnikw wyranie zwikszajcych ryzyko rozwoju chorb trzustki naley nadmierne spoycie alkoholu. Szczeglnie niebezpieczne s stany upojenia alkoholowego. Ponad 50% przypadkw przewlekego zapalenia trzustki i prawie 20 proc. ostrego jest nim spowodowane. Bardzo grone jest te palenie papierosw i dieta ociekajca tuszczem (wicej na temat ywienia przyjaznego trzustce na nastpnej stronie).

Problemy z trzustk bywaj wywoane przez czynniki od nas niezalene: wirusy, bakterie, geny, mukowiscydoz. Sprzyjaj im choroby autoimmunologiczne o wci nieznanej przyczynie. Zarazem s takie, ktre atwiej diagnozowa i leczy (np. cukrzyca, hiperlipidemia) ni sam trzustk. Kamica ciowa jest wspodpowiedzialna nawet za 80% przypadkw ostrego zapalenia trzustki. Jej rozpoznanie umoliwia zwyke usg jamy brzusznej (wicej o badaniach trzustki, take tych zalecanych raz w roku, strona 5).

Rzu wreszcie! - najciekawsze kampanie antynikotynowe

Zdrowa trzustka nie ma wyranie odmiennych wymaga w stosunku do zwykej zdrowej diety Zdrowa trzustka nie ma wyranie odmiennych wymaga w stosunku do zwykej zdrowej diety Ted Eytan, https://www.flickr.com/photos/taedc/, (CC BY-SA 2.0)

Dieta dla trzustki

W przypadku osb zdrowych trzustka nie wymaga specjalnej diety, chocia nie lubi, gdy nie dbasz o prawidowe proporcje biaek, tuszczw i wglowodanw w diecie (wicej na ten temat), a zwaszcza, gdy jest w niej nadmiar tuszczw nasyconych.

Sprzymierzecy zdrowia

Za produkty przyjazne temu gruczoowi uchodz te, ktre zawieraj duo bonnika (poznaj jego najlepsze rda), witaminy C (np. cytrusy, jabka, papryka, dzika ra, ziemniaki, porzeczki, zielone warzywa liciaste), a take nienasycone kwasy tuszczowe (ryby, naturalne oleje rolinne).

Zobacz take przegld olejw

Po ostrym zapaleniu trzustki dieta pacjenta ustalana jest indywidualnie, w zalenoci od jego stanu. Zasadniczo przez miesic obowizuje specyficzny reim dietetyczny, ktrego celem jest ograniczenie wysiku narzdu. Posiki nie mog by obfite, smaone, pieczone, tuste (dotyczy to nawet tustych ryb).

Trzeba unika cebuli, kapusty, warzyw strczkowych, ale take wszelkich dobrych rde bonnika, czyli substancji wskazanej, gdy narzd jest zdrowy.

Do picia rozcieczone soki owocowe i warzywne, saba herbata. Potem, stopniowo, pacjent wraca do 'normalnej' diety, nadal jednak musi by ona zdrowa. Wszystkie osoby z chorobami trzustki obowizuje bezwzgldny zakaz spoycia alkoholu.

Problem przewleky

W przewlekym zapaleniu trzustki zalecana jest dieta niskotuszczowa (ograniczenie spoycia tuszczu do okoo 50 g/d), bogata w wglowodany i biako. Zarazem: konsekwencje choroby zapalnej trzustki to niejednokrotnie cukrzyca, wic obowizuje wwczas dieta dla diabetyka (wicej na ten temat).

Menu powinno by wysokokaloryczne (najczciej 2500 - 3000 kcal), gdy pacjenci najczciej s wychudzeni i wyniszczeni. Posiki powinny by regularne (najlepiej 5-6 na dob) o jednakowej kalorycznoci. Jeli wystpuje zesp zego wchaniania, niezbdna jest take suplementacja witamin.

Wszystko to razem jest na tyle skomplikowane, e pacjent powinien zosta zaopatrzony nie tylko w szczegowe informacje, ale take gotowe jadospisy.

Bl brzucha nad ppkiem czasem sygnalizuje chorob trzustki Bl brzucha nad ppkiem czasem sygnalizuje chorob trzustki grafiki gazeta.pl, Shutterstock

Trzustka: tych objaww nie lekcewa

Bl w nadbrzuszu, czyli powyej ppka, promieniujcy do plecw lub obejmujcy cz eber (czsto po lewej stronie) moe wskazywa na zmiany nowotworowe. Take nawracajce wymioty i silne wzdcia, szczeglnie po zjedzeniu obfitego posiku, mog sygnalizowa takie problemy. Nie ma na co czeka: trzeba odwiedzi lekarza, a ten, w razie potrzeby, odele ci do gastrologa. Wprawdzie najczciej lekarz rozpoznaje nie raka, a przewleke zapalenie trzustki, ale i ono wymaga leczenia.

Choroba trzustki: nietypowe sygnay

Wrd charakterystycznych objaww zmian nowotworowych trzustki wymienia si utrat apetytu i spadek masy ciaa, a take taczk i cukrzyc. Czasem pojawia si te tzw. wdrujce zapalenie y (nawracajce ble, obrzki i zaczerwienienie w obrbie y, zwykle koczyn dolnych), problem rzadko kojarzony z t chorob.

Przewlekemu zapaleniu trzustki take towarzyszy utrata kilogramw i brak apetytu, ale take uporczywe cuchnce biegunki tuszczowe. Bl w lewym podebrzu jest zazwyczaj tpy, moe mu towarzyszy cukrzyca i stany podgorczkowe.

Czytaj: wygld stolca - o czym wiadczy

Niebezpiecznym schorzeniem trzustki jest ostre zapalenie, ktre zawsze wymaga leczenia szpitalnego. Jego objawy to silne, promieniujce ble brzucha pod ppkiem, nudnoci, wymioty, zatrzymanie stolca, gorczka powyej 39 st. C., wzrost poziomu cukru we krwi. Poza przedawkowaniem alkoholu, urazem brzucha i kamic ciow moe do niego doprowadzi zatrucie toksynami. Bywa te powikaniem zabiegu chirurgicznego w obrbie jamy brzusznej.

Niby nic takiego

Bywa, e jedynym objawem bardzo powanych problemw z trzustk s nawracajce ble brzucha, wzdcia po jedzeniu. Co, co zdarza si kademu i wcale nie oznacza kopotw ze zdrowiem. Czasem trudno samodzielnie stwierdzi, e to choroba, a nie banalna dolegliwo. Wwczas najlepiej skonsultowa si z lekarzem i zrobi badania profilaktyczne.

Czytaj take:

Baha dolegliwo czy objaw powanej choroby?

Kopotliwe gazy jelitowe - miernik zdrowia

USG jamy brzusznej USG jamy brzusznej Fot. Shutterstock

Trzustka: pomocna diagnostyka

Nawet jeli nie masz adnych dolegliwoci, nie mona mie 100 proc. pewnoci, e z trzustk jest wszystko w porzdku. Dobrym zwyczajem jest przy kadym badaniu krwi kontrolowanie poziomu enzymu amylazy we krwi (AMI). To zwykle ona pierwsza odstaje od normy, gdy gruczo zaczyna mie problemy. Nawet jeli lekarz odmawia badania, prywatne ci nie zrujnuje (koszt to ok. 10-15 z). Norma dla amylazy (wartoci orientacyjne, referencyjne) : 25 - 125 U/l, dla osb powyej 70 roku ycia 20 - 160 U/l. Amylaz mona te skontrolowa w moczu (wartoci referencyjne: < 650 U/l).

Po prostu morfologia

Dobrze rwnie bada krew na obecno podwyszonego poziomu leukocytw (tzw. leukocytoza). Robi si to w ramach zwykej morfologii. Leukocytoza moe by spowodowana przez inne problemy zdrowotne, ale wwczas take wymaga wyjanienia.

Diagnostyka trzustki: cenne usg?

Wiele problemw z trzustk wykrywa si te podczas badania usg jamy brzusznej. Jeli lekarz ci zaleci jego wykonanie z jakiegokolwiek powodu, nie zwlekaj. USG nie boli, zasadniczo nie wymaga specjalnych przygotowa, a moe uratowa ycie, zwaszcza, gdy wykonuje je dowiadczony specjalista.

Zarazem z usg trzustki jest pewien problem. Niejednokrotnie narzd jest na nim niewidoczny, bo zasaniaj go gazy. Std zalecenie, by przed usg by na czczo ok. 6 godzin i ju dob przed zastosowa preparaty wspomagajce pozbycie si gazw z jelit (bez recepty, o waciwy zapytaj lekarza, ktry zleca badanie lub farmaceut).

Bywa, e nawet staranne przygotowanie nie pomaga. Dlatego w przypadku uzasadnionego podejrzenia zmian w trzustce, nieraz wskazane jest badanie tomograficzne, ultrasonografia endoskopowa i oznaczanie markera CA19-9, a w przypadku objaww sugerujcych guzy NET inne specjalistyczne badania obrazowe i laboratoryjne.

Jeli jeste w grupie ryzyka raka i innych chorb trzustki, zwr uwag diagnocie na ten problem i popro o realn, pogbion ocen gruczou. To standard, ale nie zaszkodzi o nim przypomnie.

Czytaj:

Wszystko o guzach NET

Wicej o tomografii komputerowej

Enzymy trzustkowe

W raku trzustki rokowania dla pacjenta s ze W raku trzustki rokowania dla pacjenta s ze Fot. Shutterstock

Rak zabjca

Rak trzustki to nowotwr, ktry wyjtkowo przeraa. Nic dziwnego, skoro ponad 96 proc. chorych umiera w cigu p roku od postawienia diagnozy. Przeywalno do piciu lat to 2-4 proc. Co roku w Polsce na raka trzustki zapada ok. 4000 osb.

Czytaj: Rak trzustki moe by wkrtce drug najczstsz przyczyn zgonw z przyczyn onkologicznych, po zaraz raku puc

Czytaj take o guzach NET: trudnych do wykrycia zabjcach

Zarazem: jeli masz mniej ni 75 lat i nie jeste obciony genetycznie rakiem trzustki, ryzyko, e na niego zachorujesz, jest poniej jednego procenta. Gdy choroba wystpuje w najbliszej rodzinie i stwierdza si mutacj w genie p16, prawdopodobiestwo wzrasta do 17 proc.

Z pewnoci osoby obcione genetycznie powinny by pod opiek lekarza onkologa, regularnie wykonywa badania kontrolne, przestrzega zasad profilaktyki. Ocaleni to w wikszoci pacjenci wiadomi, ktrzy nie trafili do lekarza dopiero w stadium terminalnym.

Czy warto robi badania genetyczne, skoro aktualnie nie zwikszaj one moliwoci uniknicia choroby, a w tej rokowania s ze? Nie ma nawet schematu diagnostycznego w prewencji. To skutek braku wynikw bada na duych grupach pacjentw.

Specjalici zakadaj, e z czasem lepsze poznanie podoa genetycznego raka trzustki, podobnie jak w przypadku innych nowotworw, umoliwi wreszcie efektywn chemoprewencj oraz chemioterapi.

Raczej ratunek prdzej przyjdzie ze strony genetyki, ni np. transplantologii. Wprawdzie przeszczepy trzustki ju si udaj (take w Polsce), jednak wci s jedynie sposobem leczenia niestabilnej cukrzycy typu pierwszego. Choroby nowotworowe, cikie infekcje, choroby puc, taczka, otyo, udar (take w wywiadzie) i choroby ukadu krenia to obecnie gwne przeciwwskazania do przeszczepienia gruczou.

Zatem to metoda dla osb, ktrych trzustka nie wytwarza insuliny, a poza tym s niemal zupenie zdrowe. Takich pacjentw nie jest wielu.

Wicej na ten temat: CZYTAJ

Wszystko o raku trzustki

Insulina to rodek stosowany zarwno w cukrzycy typu I, jak i w niektrych przypadkach innych postaci tej choroby Insulina to rodek stosowany zarwno w cukrzycy typu I, jak i w niektrych przypadkach innych postaci tej choroby Fot. Shutterstock

y bez trzustki?

Bez substancji produkowanych przez trzustk, zwaszczainsuliny odpowiedzialnej za gospodark glukoz i w efekcie odywianie wszystkich komrek, y si nie da. Niemoliwe jest take funkcjonowanie, nawet krtko, bez enzymw trawiennych. A jednak czasem trzustk usuwa si. Jak to moliwe?

Kluczowe uzupenianie

Po resekcji trzustki (czasem cakowitej) kluczowe jest uzupenienie tego, co wydziela narzd. Insulina przyjmowana jest w postaci zastrzykw podskrnych (analogicznie jak w cukrzycy), a enzymy w postaci doustnych preparatw.

Zabieg jest jednak ostatecznoci i wykonuje si go bardzo rzadko. Naturalny regulator, jakim jest trzustka, jest realnie nie do zastpienia. Samo usunicie jest obcione ryzykiem szeregu powika. Dochodzi do nich take ju po resekcji.

Kiedy usuwa si trzustk?

Jeli narzd jest cakowicie zniszczony, np. w wyniku urazu, zaatakowany przez raka i ryzyko przerzutw jest bardzo wysokie lub lekarze chc uly cierpieniu chorego.