Nie radzimy sobie z rakiem trzustki. Podobnie jak reszta wiata

Chocia rak trzustki naley do stosunkowo rzadkich nowotworw (ok. 2 proc. zachorowa nowotworowych), prawdopodobnie ju wkrtce bdzie najczstsz przyczyn zgonw onkologicznych. Mimo ogromnego zaangaowania naukowcw i lekarzy, walka z nim wci jest nierwna i zazwyczaj przegrywana. Jest jaka nadzieja?

Wedug organizacji Pancreatic Cancer Action Network (PanCan) i Amerykaskiego Towarzystwa Onkologicznego (ACS) ju w przyszym roku rak trzustki moe by drug najczstsz przyczyn mierci z powodu nowotworu, tu po raku puca (wicej na ten temat). Jak ocenia organizacja United European Gastroenterology, ktra opublikowaa obszerny raport epidemiologiczny o raku trzustki w Europie, za kilkanacie lat moe by jeszcze gorzej i ten nowotwr zajmie pierwsze miejsce(1).

Fatalne rokowania, ale...

Przyczyn takiej sytuacji nie jest drastyczny wzrost zachorowa na raka trzustki czy gorsze rokowania. Od lat 90. ubiegego wieku waciwie sytuacja jest stabilna, a nawet nieznacznie si poprawia. Rzecz w tym, e zdecydowanie poprawia si skuteczno leczenia wielu chorb nowotworowych, take czstych, wykrywanych w pnym stadium itd. W przypadku raka trzustki pojawiaj si nowe leki, odkrywane s kolejne przyczyny, ale skuteczno leczenia wci jest bardzo niska. Rok od rozpoznania przeywa zaledwie co pity chory. Przeywalno picioletnia dotyczy kilku procent.(2) Na raka trzustki zmaro wiele gwiazd, nieraz w modym wieku, w tym Anna Przybylska, Patrick Swayze czy Steve Jobs. To zapewne przyczynio si po czci do szczeglnego zainteresowania tym nowotworem.

Na wiecie nowotwory trzustki rozpoznaje si rocznie u ponad 200 000 osb. Nieco wicej zachorowa wystpuje u mczyzn (52 proc.). To nieprawda, e choroba atakuje przede wszystkim bardzo modych ludzi. Najczciej pojawia si w 7. i 8. dekadzie ycia, a ponad 80 proc. zachorowa dotyczy osb po 55. roku ycia. W Polsce co roku ponad trzy tysice osb otrzymuje diagnoz: rak trzustki (chocia wedug danych szacunkowych zapada na niego nawet siedem tysicy(3)). Ponad cztery tysice umiera.

Wedug bada United European Gastroenterology Polska nie jest w czowce ani zachorowa, ani zgonw - wrcz przeciwnie zajmujemy 18. miejsce. Marne to jednak pocieszenie, bo rnice midzy poszczeglnymi krajami s niewielkie i wszdzie wyniki s dramatyczne. Jeli jednak diagnozujemy si na czas i odpowiednio, a take trafimy w dobre rce (s takie w naszym kraju), jak szans mamy. Dowodzi tego choby w ksice "Rak trzustki. Czyli jak wygra z cichym zabjc", bdcej rozmow z wybitnym specjalist prof. Pawem Lampe(4), Magdalena akowska.

mier sawnych ludzi z powodu tego nowotworu nie napawa optymizmem. Tymczasem ze prognozy odbieraj chorym nadziej i powoduj, e nie podejmuj oni tak zdeterminowanej walki, jak w przypadku innych chorb nowotworowych. A mamy coraz wiksze moliwoci leczenia raka trzustki, dlatego pacjenci powinni wicej da od lekarzy, od siebie, od bliskich i systemu opieki medycznej

- mwi na konferencji powiconej rakowi trzustki prof. Lucjan Wyrwicz, kierownik Kliniki Onkologii i Radioterapii Centrum Onkologii-Instytutu im. Marii Skodowskiej-Curie w Warszawie.

Im wicej o wiemy o raku trzustki, tym atwiej go unikn, a w razie zachorowania - rozpozna i pokona. W leczeniu kluczowy jest czas, bo choroba dugo przebiega bezobjawowo, a a gdy te ju wystpi, pozostaje go bardzo niewiele.

Rak trzustki - czynniki ryzyka

Ryzyko zachorowania na raka trzustki niewtpliwie ronie z wiekiem, ale starzenie si jest procesem nieuchronnym i tego zmieni nie mona. S jednak takie czynniki, niewtpliwie waniejsze, na ktre mamy wpyw.

Jednym z najlepiej poznanych i udokumentowanych w badaniach epidemiologicznych i eksperymentalnych czynnikw ryzyka raka trzustki jest palenie papierosw.  Wedug Krajowego Rejestru Nowotworw zwiksza co najmniej dwukrotnie prawdopodobiestwo rozwoju raka trzustki. Ronie ono zarwno z liczb wypalanych papierosw, jak i okresem palenia. Ryzyko to  zmniejsza si dopiero po 10-15 latach od zaprzestania palenia. Szacuje si, e okoo 20-30 proc. przypadkw raka trzustki jest zwizane z paleniem.

Wikszo bada nie wykazaa, by alkohol szczeglnie sprzyja powstaniu raka trzustki. Jest jedno ale: zwikszone spoycie alkoholu sprzyja rozwojowi cukrzycy, przewlekego zapalenia trzustki i marskoci wtroby. Tymczasem to ustalone czynnikami ryzyka raka trzustki.

Wiele bada wskazuje, e dieta bogata w tuszcz zwierzcy oraz czerwone, przetworzone miso, a uboga w warzywa i kwas foliowy, sprzyja powstaniu raka trzustki. Naley jednak podkreli, e wpyw diety na rozwj raka trzustki nie zosta do koca poznany i nie mona ustali ostatecznych zalece dietetycznych.

Otyo, szczeglnie brzuszna, jest niezalenym czynnikiem ryzyka raka trzustki. Sdzi si, e jest to wywoane zmianami hormonalnymi, zwaszcza opornoci tkanek na insulin (hormon produkowany przez trzustk). Badania amerykaskie wskazuj, e ok. osiem procent przypadkw raka trzustki wynika z otyoci. Naukowcy podejrzewaj, e w nieprzebadanych populacjach w tym kierunku moe by podobnie.

Rak trzustki a geny

A co 10. przypadek raka trzustki jest zwizany ze stwierdzon predyspozycj genetyczn do tego nowotworu. Najczciej spotyka si pacjentw z rodzinnym wystpowaniem raka trzustki, ktre jest rozpoznawane, gdy wrd czonkw jednej rodziny na raka trzustki zachorowao dwch lub wicej krewnych pierwszego stopnia (czyli rodzice, dzieci, rodzestwo).

Ryzyko raka trzustki w takiej sytuacji wzrasta wraz z liczb krewnych dotknitych rakiem trzustki nawet 32-krotnie, jeli chorowao trzech lub wicej czonkw rodziny i gdy zachorowania dotyczyy osb przed 50. rokiem ycia.

Rwnie krewni pierwszego stopnia chorych na sporadycznego (tj. bez uchwytnej przyczyny genetycznej) raka trzustki maj umiarkowanie podwyszone ryzyko w porwnaniu z ogln populacj.

Zwikszone ryzyko raka trzustki wystpuje rwnie w niektrych zespoach genetycznych, zwykle zwizanych z zachorowaniami take na inne nowotwory. Przykadowo:

  • zesp rodzinnego wystpowania znamion atypowych i czerniaka - wzrost ryzyka do 17 proc.
  • dziedziczny rak piersi i jajnika BRCA1 i BRCA2  - rny i nie do koca okrelony
  • zesp Peutz-Jeghersa  - 36 proc.
  • mukowiscydoza 5 proc.
  • dziedziczne zapalenie trzustki 30-40 proc.
  • dziedziczny rak jelita grubego niezwizany z polipowatoci - do 5 proc.

Objawy raka trzustki

Organizm zwykle pno sygnalizuje, e choroba nowotworowa zaatakowaa trzustk. Nietrudno objawy zlekceway, bo towarzysz wielu problemom ze zdrowiem, take bahym i przejciowym.

  • Wielu pacjentw wspomina bl brzucha, ktry zbagatelizowali. W raku trzustki najczciej jest zlokalizowany w nadbrzuszu, do czsto promieniuje do krgosupa. Jego nasilenie jest bardzo rne, bywa cigy lub napadowy. Czasem zmniejsza si w pozycji tzw. embrionalnej (na boku z podkurczonymi nogami). Czasem towarzyszy mu biegunka, wymioty, wzmoone wzdcia i odbijania.
  • Do czsto pojawia si taczka (te zabarwienie skry, bon luzowych i oczu), wywoana nadmiernym steniem bilirubiny w surowicy krwi. Czasem moe jej towarzyszy odbarwienie stolca i ciemnienie moczu oraz swdzenie skry.
  • Pacjenci z rakiem trzustki czsto maj cukrzyc lub tzw. upoledzon tolerancj glukozy. Zdarza si, e wieo wykryta cukrzyca okazuje si by pierwszym objawem raka trzustki.
  • Typowym objawem choroby nowotworowej jest postpujce chudnicie (po czci moe by wywoane zaburzeniami trawienia i cukrzyc) oraz brakiem apetytu.
  • Rak trzustki wytwarza zwizki, ktre sprzyjaj tworzeniu si skrzeplin w ukadzie ylnym i tym samym jest znan (ale nie jedyn) przyczyn zakrzepicy y ukadu gbokiego, zatorowoci pucnej oraz powierzchownego wdrujcego zakrzepowego zapalenia y.

Uwaga! Cz pacjentw choruje na tzw. guzy NET (neuroendokrynne). To rzadkie nowotwory, dajce nietypowe objawy, w zwizku z wydzielanymi przez guza hormonami. Wwczas przebieg choroby jest nietypowy, a objawy mog dotyczy np. ukadu oddechowego, skry, a nawet wskazywa na chorob psychiczn.

Zdecydowanie wicej o rozpoznawaniu i leczeniu guzw NET.

Jak rozpozna raka trzustki

Nie ma prostego, taniego i bezpiecznego badania wykrywajcego wczesne postaci raka trzustki. Nieprzydatne okazao si choby oznaczanie markera Ca 19-9, substancji, ktrej stenie moe w tym nowotworze wzrasta. Wynik prawidowy moe wprowadzi w bd, e nie ma problemu. Wynik nieprawidowy zdarza si te w innych schorzeniach, take agodnych, a pacjent jest naraony na niepotrzebny stres.To szalenie niebezpieczne(5).

Nie ma rwnie ustalonego sposobu prewencji wrd osb szczeglnie zagroonych rozwojem raka. Najczciej proponuje si udzia w badaniach klinicznych majcych na celu wyonienie najlepszego sposobu nadzoru. Obecnie w tego typu eksperymentalnych programach zwykle stosuje si okresowe badania endosonograficzne (EUS), bdce nowoczesnym narzdziem diagnostycznym, czcym ultrasonografi i endoskopi. Badania genetyczne wykonywane s po ocenie indywidualnych wskaza przez zesp specjalistw, w tym lekarza genetyka.

Czasem raka trzustki mona wykry podczas usg jamy brzusznej, ale nie jest to zbyt czue, ani precyzyjne badanie akurat trzustki. Czsto w ogle jej nie wida, np. z powodu otyoci czy nagromadzonych gazw jelitowych.

Podstawowym badaniem, sucym zarwno do postawienia rozpoznania, jak i oceny stopnia zaawansowania choroby, w tym ustalenia moliwoci leczenia chirurgicznego, jest tomografia komputerowa z kontrastem.

Ciko chorzy pacjenci padaj ofiarami oszustw, ktrzy oferuj im "cudowne rodki na raka". Takiego wci nie ma:

Zobacz wideo

Leczenie

Najwiksze szanse na ratunek maj pacjenci, u ktrych moliwa jest cakowita resekcja (usunicie) guza. Niestety, z powodu skpoobjawowego przebiegu choroby zwykle chorob wykrywa si w pnym stadium, gdy guz nie nadaje si ju do resekcji. Gwn przyczyn nieoperacyjnoci nowotworu jest naciekanie duych naczy lub obecno odlegych przerzutw.

Operacje trzustki s powanymi zabiegami, obarczonymi istotnym odsetkiem powika (najczciej wynikajcych z nieszczelnoci i wycieku z rnych zespole, zakae lub krwawienia), cznie z moliwoci zgonu.

Chirurgiczne wycicie nowotworu trzustki nie jest rwnoznaczne z jego wyleczeniem, gdy komrki nowotworowe mog pozosta w organizmie i doprowadzi do nawrotu choroby, zarwno w miejscu pierwotnej lokalizacji guza, jak i w odlegych narzdach (przerzuty). Wznowa raka po operacji zdarza si stosunkowo czsto, dlatego w celu zwikszenia szans na wyleczenie coraz czciej stosuje si tzw. leczenie uzupeniajce (sam chemioterapi albo skojarzon z radioterapi).

Wikszo bada wskazuje na korzystny wpyw terapii adjuwantowej (nowoczesna chemioterapia, czasem czona z hormonoterapi i radioterapi), zwykle z zastosowaniem takich lekw, jak gemcytabina lub 5-fluorouracyl. Leczenie jest jednak bezpieczne tylko u pacjentw, u ktrych nie doszo do powika pooperacyjnych (np. zakaenia).

W leczeniu niektrych typw guzw NET trzustki, nieoperacyjnych lub z przerzutami, skuteczna okazaa si terapia celowana lekami biologicznymi (sunitnib lub ewerolimus).

Przypisy:

  1. "Pancreatic Cancer Across Europe", United European Gastroenterology, 15.11.2018
  2. Dane epidemiologiczne za Krajowym Rejestrem Nowotworw. Na oficjalnej stronie znajdziesz nie tylko dane statystyczne o nowotworach w Polsce i na wiecie, ale take szczegowe informacje o poszczeglnych chorobach, zalecenia profilaktyczne, diagnostyczne i lecznicze. Wszystkie dane i analizy s oparte wycznie o sprawdzone, wiarygodne badania, niestety czsto sprzed kilku lat (to wieloletni program badawczy). Nadzr merytoryczny nad projektem obja Rada Naukowa w skadzie: prof. dr hab. med. Witold Zatoski (Przewodniczcy Rady), prof. dr hab. med. Anna Nasierowska-Guttmejer, prof. dr hab. med. Jadwiga Rachtan, Marcin Kdzierski (dyrektor CSIOZ), prof. dr hab. med.Jan Kornafel, prof. dr hab. med. Jerzy Kowalczyk, prof. dr hab. med. Jan Walewski.
  3. Szacunki za portalem onkologicznym www.zwrotnikraka.pl
  4. Prof. dr hab. n. med. Pawem Lampe, wybitny polski chirurg, specjalista w zakresie chirurgii przewodu pokarmowego, szef Centrum Leczenia Chorb Trzustki, przy Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Katowicach. Magdalena akowska zabiegaa o rozmow wanie z nim nie tylko dlatego, e uratowa wielu pacjentw z rakiem trzustki, ale take blisk jej osob.
  5. Za: Krajowy Rejestr Nowotworw, "Trzustka", data dostpu: 20.11.19