Astma

Choroba drzewa tchawiczo-oskrzelowego charakteryzujca si czstymi, przejciowymi nawrotami dusznoci napadowej w wyniku niedronoci drg oddechowych. Intensywno skurczu oskrzeli waha si od lekkiego, minimalnie odczuwalnego przez pacjenta, do cikiego, stanowicego zagroenie ycia.
Artyku jest czci publikacji na temat wirusa AH1N1 pochodzcej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, ktr naby mona w Kulturalnym Sklepie lub w kad rod w kiosku

Trwajca kilka dni lub tygodni niedrono nosi nazw "stanu astmatycznego". Istotn rol odgrywa w astmie czynnik dziedzicznoci, mimo e mechanizm genetycznego przekazywania tej choroby nie zosta jeszcze do koca wyjaniony. U czonkw rodziny pacjenta czsto stwierdza si wic astm lub inne choroby pochodzenia alergicznego, jak np. nieyt nosa, pokrzywk atopowe zapalenie skry, egzem.

Podstawow przyczyn astmy jest nadreaktywno drg oddechowych na rozmaite czynniki pobudzajce, wykorzystujce mechanizmy alergiczne lub niealergiczne. Do pierwszej grupy zaliczane s pyki rolin, plenie, kurz, sier i upie zwierzcy; do drugiej - dym papierosowy, zanieczyszczenia atmosferyczne, infekcje drg oddechowych (szczeglnie pochodzenia wirusowego), niektre rodzaje lekw (np. kwas acetylosalicylowy), zimne powietrze, wiczenia fizyczne, hiperwentylacja, stres. Astma wywoana czynnikiem alergicznym nosi nazw astmy alergicznej lub zewntrznej, natomiast o podou niealergicznym - astmy wewntrznej.

Czynniki ryzyka

Do czynnikw sprzyjajcych rozwojowi astmy naley z pewnoci jej dziedziczno (dotyczy to take innych chorb o podou alergicznym) oraz, prawdopodobnie, nawracajce, wirusowe infekcje dolnych drg oddechowych przebyte w wieku dziecicym, ktry jest okresem najczstszego objawiania si choroby, mimo e astma moe wystpi zasadniczo w kadym wieku. Wrd dzieci i u osb w wieku modzieczym przewaa astma alergiczna; w pniejszych latach czciej objawia si natomiast astma wewntrzna. Choroba wystpuje u przedstawicieli obojga pci, chocia w przypadku dzieci nieco czciej odnotowuje si zachorowania wrd chopcw, a w wieku pniejszym u kobiet.

Diagnoza i leczenie

Diagnoza formuowana jest na podstawie analizy obrazu klinicznego, w ktrym dominuje gwatowny kaszel (obecny zawsze, nawet w przypadku lekkich atakw), trudnoci oddechowe i wyduony wydech, uycie dodatkowych mini oddechowych (w ataku cikim). Na precyzyjne okrelenie stanu chorego oraz rodzaju astmy (alergicznej lub wewntrznej) pozwala wykonanie bada laboratoryjnych (testy alergiczne, gazometria) oraz instrumentalnych (radiografia klatki piersiowej, badanie spirometryczne).

Grone powikania astmy to: stan astmatyczny, odma opucnowa (q opucnowa odma), rozedma puc pucne nadcinienie oraz serce pucne, niewydolno oddechowa, take miertelna.

W leczeniu astmy znajduj zastosowanie dwa rodzaje metod: oglne niefarmakologiczne oraz farmakologiczne. W przypadku astmy alergicznej, po dokonaniu identyfikacji alergenu, naley wyeliminowa go ze rodowiska chorego. Podobnie we wszelkich odmianach astmy wskazane jest unikanie kontaktu z substancjami dranicymi (pyami, gazami itp.), niewystawianie si na dziaanie dymu papierosowego oraz unikanie intensywnych form wysiku fizycznego. Stosowane leki to: leki beta-mimetyczne, antycholinergiczne, teofilina, leki kortyzonowe podawane osobno lub w kombinacjach, zalenych od stopnia zaawansowania choroby. Jeeli atak astmy zosta wywoany infekcj bakteryjn, niezbdne jest zastosowanie antybiotykw o szerokim spektrum.

W przypadku gdy zmiana rodowiska ycia oraz leczenie farmakologiczne nie przynosz oczekiwanej poprawy symptomatologii, sugeruje si zastosowanie metody desensytyzacji (odczulanie). Leczenie astmy wymaga wykonywania okresowych bada klinicznych oraz testw funkcji oddechowych w celu kontrolowania skutecznoci terapii oraz wykrycia ewentualnych skutkw ubocznych wywoanych stosowanymi lekami; wskazane jest ponadto, by pacjent posiada kieszonkowy miernik szczytowego przepywu wydechowego, umoliwiajcy czste pomiary stopnia niedronoci drg oddechowych w warunkach domowych i pozwalajcy na szybkie wykrycie nawet nieznacznych zmian przepywu powietrza, zwiastujcych zaostrzenie si choroby. Astma jest chorob, w ktrej istotn rol odgrywa prewencja, polegajca gwnie na unikaniu wdychania i kontaktu z czynnikami ryzyka (alergeny, pyy, substancje toksyczne i dranice, gazy), nieprzyjmowaniu kwasu acetylosalicylowego i pokarmw zawierajcych chemiczne dodatki spoywcze (siarczyny itp.), a take corocznym szczepieniu przeciwko grypie.

Astma u dzieci

Astma oskrzelowa jest najbardziej powszechn, przewlek patologi pediatryczn w Europie, pochaniajc rocznie ponad 3 mld euro ze rodkw Unii Europejskiej. Astm dziecic, w porwnaniu z astm wystpujc u dorosych, charakteryzuje gwnie istotno wirusowych infekcji drg oddechowych. Astma wywoana infekcj drg oddechowych obejmuje wszystkie formy powszechnie zwane astmatycznym lub spastycznym zapaleniem oskrzeli, bdce jednak rzeczywistymi napadami astmy, spowodowanej niekiedy nieskomplikowan, wirusow infekcj drg oddechowych, ktra w organizmach innych dzieci moe wywoa zaledwie zwyke przezibienie, poniewa wirus astmatycznego zapalenia oskrzeli to wirus przezibienia. Ten rodzaj objaww astmatycznych rozwija si najczciej w wieku przedszkolnym: od 2 do 4-5 lat. Zwikszona zapadalno na choroby ukadu oddechowego w tej grupie wiekowej znajduje odzwierciedlenie take w cakowitej populacji dzieci.

Dziecko astmatyczne nie choruje czciej ni jego rwienicy, u ktrych wystpuje jedynie kaszel, nieyt nosa czy gorczka, lecz wraz z wymienionymi symptomami przejawia take niepokojce trudnoci oddechowe. Szacuje si, e w tym wieku, szczeglnie w okresie jesienno-zimowym, dziecko styka si z nowym typem wirusa rednio co 15-20 dni. U wielu chorych na astm dzieci napady wystpuj wanie w tym okresie, przejawiajc stosunkowo atwo rozpoznawalne cechy charakterystyczne: nieyt nosa, gwatowny kaszel, nastpnie mniej lub bardziej mokry kaszel poczony ze wistem wydechowym przy zupenym braku lub raczej niskiej gorczce.

Przypisanie tym zjawiskom waciwego znaczenia jest niezwykle wane tak dla pediatry, jak dla rodzicw, pozwalajc uchroni dziecko przed dug seri testw alergologicznych, przeprowadzanych w nastpstwie bdnego zdiagnozowania alergii. Po osigniciu wieku szkolnego i zakoczeniu okresu nawracajcych infekcji drg oddechowych dochodzi do wyranej zmiany symptomatologii i historii choroby w zalenoci od tego, czy dziecko jest podatne jedynie na astm, czy jednoczenie take na alergi.

U astmatykw niebdcych alergikami dochodzi od tego momentu do znacznej poprawy wskutek zaniku infekcji wirusowych wywoujcych napady choroby; z kolei u osb przejawiajcych podatno na alergi odnotowuje si spadek czstotliwoci napadw astmy o podou zakanym, podczas gdy wzrasta ilo napadw astmy alergicznej, powodowanej coraz wiksz wraliwoci na alergeny rodowiskowe. W napadach astmy obserwuje si czsto wystpowanie obu czynnikw, infekcji i alergii (q alergia): infekcja potguje efekty reakcji alergicznej na poziomie oskrzelowym.

U dzieci astmatycznych niebdcych jednoczenie alergikami odnotowuje si, po zakoczeniu okresu czstych infekcji drg oddechowych, okres dobrostanu, w ktrym istotne jest jednak przestrzeganie niektrych zalece, ze wzgldu na moliwo wystpienia w przyszoci astmy wysikowej lub, po wielu latach dobrostanu, astmy o podou zawodowym, astmatycznego zapalenia oskrzeli u osb palcych lub astmy starczej; w pierwszym przypadku substancje dranice pochodzenia chemicznego, w drugim dym, a w trzecim przewleke zapalenia oskrzeli oraz starzenie zajm miejsce infekcji wirusowych, powodujc ujawnienie si podatnoci na astm i ataki choroby. Wskazane jest zatem wychowanie dzieci astmatycznych z dala od dymu tytoniowego oraz, o ile bdzie to moliwe, uwiadomienie im wpywu czynnikw ryzyka przy wyborze przyszego rodowiska i stylu pracy. Naley pamita, e wyleczenie astmy jest zawsze stanem przejciowym, a nawroty choroby moliwe s w kadym momencie.

Dzieci astmatyczne i alergiczne rodz si genetycznie podatne na reakcje alergiczne wywoane zetkniciem z powszechnie wystpujcymi alergenami, nie bdc jednak uczulonymi na dan substancj, gdy zdolno do wytworzenia reakcji alergicznych zaley take od czasu naraenia na szkodliwy wpyw alergenu. W pocztkowym okresie ycia jednym z najczciej spotykanych alergenw jest mleko krowie, do ktrego doczaj stae alergeny rodowiskowe, jak np. mikroskopijne roztocza kurzu domowego czy sier zwierzt domowych. W wieku szkolnym u dzieci dochodzi do uwraliwienia na alergeny sezonowe, wystpujce w rodowisku przez zaledwie kilka miesicy w roku, jak np. pyki rolin, a wrd nich najczciej spotykane pyki rolin wiechlinowatych. W wieku dziecicym uznaje si jednak za bezcelowe przeprowadzanie zbyt wielu testw, poniewa dziecko, u ktrego nie wystpuj reakcje na najczciej spotykane alergeny (roztocza kurzu domowego, sier kota, psa, roliny z rodzaju wiechlinowatych czy pyki drzew) prawdopodobnie nie zareaguje rwnie na te rzadziej spotykane i rzadko powodujce alergie u osb dorosych.

W jakim wieku zalecane jest wic przeprowadzenie testw skrnych? Nie istnieje limit wiekowy: jeeli dziecko jest alergiczne, testy dadz wynik dodatni w kadym wieku, nawet w 1. roku ycia. Niemniej jednak atwiej jest otrzyma wynik ujemny w pocztkowym okresie ycia gwnie dlatego, e organizm dziecka wyksztaca odpowiedni ilo przeciwcia dopiero po pewnym czasie, przed upywem ktrego niemoliwe jest definitywne potwierdzenie wystpowania alergii; trzyletnie dziecko niealergiczne moe wic sta si alergicznym w wieku 4, 5 czy 6 lat. Po osigniciu tego wieku nie dochodzi ju raczej do wytworzenia reakcji alergicznych. U dzieci alergicznych moliwe jest jednak wystpienie nowych rodzajw alergii w nastpstwie uwraliwienia organizmu na inne alergeny.

Astma wysikowa

Jest to powszechna odmiana astmy, wywoywana wysikiem fizycznym: niemal u 70% chorych na astm moe wystpi wysikowy skurcz oskrzeli. Istnieje jednak rnica pomidzy t odmian astmy wystpujc u osb dorosych, podejmujcych przemylany i zaplanowany wysiek, jak np. bieg, gra w tenisa itp., a tym samym schorzeniem u dzieci, u ktrych ze wzgldu na dugotrway wysiek powodowany cigym ruchem skurcz oskrzeli moe mie charakter niemal cigy. Skurczom oskrzeli mona zapobiega farmakologicznie: w przypadku osb dorosych wystarczajce jest przyjmowanie leku przed planowanym wysikiem fizycznym; w przypadku dzieci (dla ktrych niejednokrotnie nawet pacz czy miech stanowi wysiek) niezbdna jest natomiast caodobowa prewencja.

Najlepsz metod jest podanie leku przez drogi oddechowe. U osb dorosych aerozole mona wygodnie podawa za pomoc pojedynczych inhalacji (inhalator, spray), podczas gdy u dzieci wskazane jest stosowanie aparatw do inhalacji o okrelonej mocy, uwalniajcych odpowiedni dawk preparatu w cigu 3-4 min. Substancj powszechnie stosowan w oglnym zapobieganiu astmie (wysikowej oraz innego typu) jest kromoglikan dwusodowy; wrd innych substancji, stosowanych metod wziewn w prewencji oraz leczeniu napadw astmy, mona wymieni leki o dziaaniu rozszerzajcym oskrzela oraz preparaty kortyzonowe o dziaaniu obejmujcym wycznie drogi oddechowe.

Poczwszy od pierwszych lat ycia, istnieje zatem moliwo kontrolowania astmy za pomoc ograniczonego stosowania lekw (jedynie metod wziewn), minimalizowania objaww podmiotowych oraz zapobiegania postpowaniu choroby.