Czerniak - najczciej zadawane pytania. Odpowiadamy.

Wiele mwi si o szkodliwym wpywie soca na skr oraz o czerniaku. Czsto jednak nie wiemy, jak rozpozna podejrzane zmiany skrne i co naley z nimi robi.
Gdy jak po mapie wodzisz palcem po skrze, odkrywasz wiele szczegw: rysunek naczy krwiononych, kratery porw, doliny zmarszczek, puch malekich woskw.



Co rusz moesz napotka take samotn wysp - znami barwnikowe. Moe mie kolor piasku pustyni, gliny, urodzajnej ziemi lub hebanu. Na przestrzeni blisko dwch metrw kwadratowych powierzchni skry tych wysp moe by kilka lub kilkadziesit. Jedne pojawiy si ju w dziecistwie, drugie cakiem niedawno. Niektre schoway si pod wosami, w zaamaniu palcw stp, na poladku. Aby sprawdzi, czy nie zmieniaj swojego wygldu, co mogoby wiadczy o rakowaceniu, musisz je wszystkie odnale, pozna i obserwowa. Dokadnie przyglda trzeba si take caej powierzchni skry. Czerniak, zoliwy nowotwr, moe rozwin si nie tylko ze znamienia barwnikowego, ale take z komrek skry. Poniewa nikt nie jest w stanie sam obejrze caego swojego ciaa, a ocena stanu skry wymaga fachowej wiedzy, musisz przynajmniej raz w roku (a przy wielu znamionach co 3-6 miesicy) odwiedza dermatologa.

Dlaczego niektre znamiona powinno si natychmiast usun, a inne mona pozostawi w spokoju?

Dermatolog zaleci na pewno usunicie znamienia, ktre znajduje si w miejscu czsto, regularnie dranionym, na przykad na owosionej skrze gowy, przy konierzyku, przy zapiciu biustonosza, na wysokoci paska od spodni, na stopie, w okolicach narzdw pciowych (tam s dranione szorstkimi woskami i bielizn). Szczeglnie trzeba uwaa na znamiona znajdujce si w miejscach czsto i silnie nasonecznianych: na ramionach i przedramionach, na twarzy i szyi. To wanie promienie ultra-fioletowe powoduj przemian agodnych znamion w zoliwego czerniaka.

Czy znami, ktre nagle pojawi si na skrze i szybko ronie, to czerniak?

Moe tak by, ale nie musi. Konieczna jest kontrola u lekarza, cho czsto nawet wykwalifikowany lekarz nie jest w stanie wyda stuprocentowo pewnej diagnozy. W takich kontrowersyjnych przypadkach zaleca si prawie zawsze wycicie znamienia. Dopiero analiza histopatologiczna daje odpowied, jaki charakter miaa szybko powikszajca si zmiana. Pozwala te ustali, czy, jeli znami zawierao komrki nowotworowe, usunito je z bezpiecznym i wystarczajcym zapasem skry. Jeeli nawet zmiana okae si agodna, lepiej, e zostaa usunita. Z czasem mogaby sta si zoliwa.

Czy to prawda, e znamion lepiej "nie rusza", bo wtedy zaczynaj si "paskudzi"?

Jeli chodzi o czste dranienie, drapanie znamion, to rzeczywicie im to szkodzi. Ale ta zasada absolutnie nie dotyczy chirurgicznego usuwania! Jeli lekarz zaleci wycicie, koniecznie trzeba to zrobi. Opinia o tym, e raz ruszone znami moe si "uzoliwi", wynika prawdopodobnie z nieporozumienia - jeli kto zbyt pno zdecydowa si na wycicie czerniaka i choroba zdya rozwin si ju na tyle, e pojawiy si przerzuty do organw wewntrznych, rzeczywicie wycicie czerniaka nie zastopuje choroby. Wtedy moe pojawi si uproszczenie - wyci znami, a zachorowa na raka. Nie ma w tym jednak adnych logicznych podstaw.

Czy podejrzane znami trzeba wyci? Nie ma alternatywnej metody?

Nie ma. Wypalanie laserem lub metod elektrokoagulacji, kriochirurgia s niedopuszczalne, bo niszcz usuwan tkank. Tymczasem wycity materia trzeba zbada histopatologicznie. W przeciwnym razie nie wiadomo, z jak zmian mielimy do czynienia i czy naley zaaplikowa leczenie uzupeniajce. Znami mona wyci w warunkach ambulatoryjnych. Zabieg przeprowadza si w znieczuleniu miejscowym, trwa on od kilku minut do p godziny. Nastpnie zakada si szwy i pacjent idzie do domu.

Co maj zrobi osoby z wieloma znamionami i to w widocznym miejscu? Jak je wszystkie usun?

Przede wszystkim naley uda si do dermatologa. On oceni, ktre ze znamion powinny by usunite, a ktre mona zostawi. By moe wikszo to zmiany niegrone, ktre trzeba obserwowa, ale mona z nimi spokojnie y (pod warunkiem e bdzie si je chroni przed socem i przykrywa wysokimi filtrami UV). Jeli jednak trzeba bdzie kilka usun, chirurg oceni, czy mona to zrobi naraz, czy lepiej rozoy zabieg na raty. Przy usuwaniu kilku znamion problemem jest gwnie czas dziaania znieczulenia miejscowego.

Kto jest najbardziej naraony na czerniaka?

Osoby o jasnej karnacji, atwo ulegajce oparzeniom sonecznym. Powinny one jak ognia unika opalania i stosowa kremy z najwyszymi filtrami (tzw. sunblockery). Niebezpieczne s bowiem wszelkie oparzenia soneczne, szczeglnie jeli nastpiy w okresie wczesnego dziecistwa. Wszyscy, ktrzy przypominaj sobie, e kiedy po kpieli sonecznej ich skra pona czerwieni, wystpiy na niej bble, naskrek si uszczy, powinni zachowa szczeglne rodki ostronoci: nie opala si, stosowa wysokie filtry UV i regularnie zgasza si na kontrole do dermatologa. Paradoksalnie na czerniaka zapadaj czciej osoby, ktre na co dzie pracuj w zamknitych pomieszczeniach i niemal nie widuj soca, a raz do roku funduj sobie dwutygodniowe wakacje na play. Takie nage nasonecznienie jest dla skry bardzo grone. Zdarza si nawet, e czerniak rozwija si na nienasonecznianej zwykle skrze po jednorazowym oparzeniu sonecznym (np. na poladku). Do czstych kontroli u dermatologa zobowizani s take ci, ktrzy maj wiele znamion na skrze, szczeglnie jeli s to znamiona tzw. atypowe (czyli le wypadajce w tecie ABCDE).

Czy czerniak atakuje tylko osoby dorose?

Niestety, nie, ten nowotwr zdarza si take u osb modych, a nawet kilku- czy kilkunastoletnich dzieci. Dlatego skr dzieci trzeba kontrolowa u dermatologa, a same maluchy chroni przed socem, cho w tej kwestii nadal pokutuj przesdy - rumiana buzia wyglda zdrowiej, bladym dzieciom grozi krzywica. Dementujemy je - opalone dzieci wcale nie s zdrowsze od tych o jasnej karnacji, a dla zsyntetyzowania witaminy D wystarczy par minut nasonecznienia niewielkiej powierzchni ciaa. U maych dzieci znamiona barwnikowe wystpuj rzadko, najczciej przybywa ich z czasem. Nie znaczy to, e kade znami, ktre pojawi si u malucha, jest pocztkiem raka. Trzeba je po prostu dobrze obejrze i pokaza lekarzowi, a potem chroni przed dziaaniem soca.

Na czym polega kontrola znamion u dermatologa?

To proste i bezbolesne badanie, do ktrego nie trzeba si specjalnie przygotowywa. Wprawdzie moe by dla niektrych nieco krpujce, ale warto przemc wstyd. Dermatolog nie ocenia naszej urody ani nie szuka fadek tuszczu, chce nam tylko pomc, ogldajc skr milimetr po milimetrze. Lekarz poprosi, eby si rozebraa, a potem bardzo dokadnie przez specjaln lup z podwietleniem (dermatoskop) powikszajc obraz 10-70 razy obejrzy twoj skr. Dermatolog smaruje znamiona specjalnym olejem, a nastpnie "przewietla" je strumieniem zwykego biaego wiata i obserwuje, co si wewntrz dzieje. Ocenia kade znami wedug testu ABCDE, tyle e ma duo bardziej dokadny obraz - dziki przyrzdowi widzi nawet przenikanie barwnika w poszczeglne wkna tkanki. Lekarz nie jest w stanie oceni w takim badaniu, czy w znamieniu nie ma ani jednej komrki nowotworowej, ale moe sprawdzi, czy "architektura" zmiany nie jest zaburzona. Dokonuje punktacji wszystkich parametrw znamienia i na tej podstawie uznaje, czy jest ono prawidowe, czy te budzi podejrzenia. Rozpoznawalno nieprawidowych zmian w badaniu za pomoc dermatoskopu wynosi do 80 proc. Warto wybra takiego dermatologa, ktry dysponuje tym sprztem i ma dowiadczenie w ocenianiu znamion.

Kiedy najlepiej zdecydowa si na usunicie znamienia?

Jeli lekarz poleci je wyci, najlepiej zdecydowa si na zabieg wanie teraz - jesieni, zim. Tego typu zabiegw nie powinno si wykonywa wiosn ani latem (chyba e istnieje taka konieczno), bowiem rany gorzej si goj, gdy obficie si pocimy. Nadto nie powinno si wieych blizn wystawia na dziaanie soca, bo mog le si goi, przerasta, barwi si.

Czy czerniak to czsto wystpujca choroba?

Na szczcie nie tak bardzo, ale za to naprawd grona. W ostatnich latach notuje si pewien wzrost zachorowa, ale dermatolodzy szacuj, e spowodowane jest to lepszym ni dotd rozpoznawaniem schorzenia i wzrostem wiadomoci pacjentw. Czerniak wykryty nie do wczenie powoduje przerzuty, a takie stadium nie daje wikszych nadziei. Pozostae nowotwory skry s zoliwe jedynie miejscowo, tzn. waciwie nie daj przerzutw. Nale do nich naboniak podstawnokomrkowy i rak kolczystokomrkowy. Leczy si je do atwo i skutecznie. Jeeli zostan wycite szybko (by uniemoliwi rozrastanie si do monstrualnych wielkoci), nie powinny by powodem do zmartwienia.

Co powinno nas zaniepokoi?

Mwic najprociej - jakakolwiek zmiana: symetrii, koloru, wielkoci, zarysu, ksztatu, wypukoci znamienia. Znami ocenia si wedug tzw. klucza ABCDE.

- A - asymetria - prawidowe znami powinno by symetryczne w obu paszczyznach (wzdu osi pionowej i poziomej). Jeli ktra cz zaczyna si rozrasta, koniecznie trzeba skonsultowa si z lekarzem.

- B- brzeg - powinien by rwniutki, odcina si wyranie od janiejszej barwy skry. le, jeli robi si rozmyty, niewyrany, postrzpiony, poprzerastany.

- C- kolor (ang. colour) - id do lekarza ze znamieniem, w ktrym wyodrbniasz

- 3-4 kolory (od jasnego brzu po czer, z dodatkiem bieli, czerwieni). Znami typowe i "nieszkodliwe" jest jednobarwne, jednolite. Najmniej podejrzane s znamiona jasne.

- D- rednica (ang. diameter) - znami powyej 5-7 mm nie musi by niebezpieczne, ale wymaga konsultacji dermatologa.

- E- wypuko (ang. elevation) - jeeli paskie dotd znami zaczyna rosn lub pojawi si w nim wystajca grudka czy guzek, to jest to powd do niepokoju i szybkiej wizyty u lekarza.

Ponadto niepokojce s takie objawy jak swdzenie, krwawienie, zaczerwienienie lub jasna aureola wok znamienia. Szczeglnie dokadnie przebada trzeba znamiona, ktre pojawiaj si ok. 50.-60. roku ycia. Statystycznie czciej przeksztacaj si one w czerniaka.

Pieprzyki, brodawki...

O zmianach skrnych czsto mwimy: pieprzyk, brodawka. Tymczasem pieprzyki w ogle nie s znane medycynie, a brodawki to rzecz z zupenie innej bajki.

- Brodawki wirusowe powstaj na doni, na stopach, twarzy. S bezbarwn wypukoci skry. Usuwa si je chirurgicznie, zamraajc ciekym azotem lub stosujc specjalne lakiery.

- Brodawki ojotokowe powstaj w miejscach mocno nasonecznianych jako objaw starzenia si naskrka. S wypuke, szorstkie, nieco tuste w dotyku. Mog by w kolorze skry, brzowe, czarne. Tylko dowiadczony lekarz pozna, czy jest to brodawka, znami czy czerniak. Usuwa si je chirurgicznie, zeskrobuje lub zamraa.

Warto o tym wiedzie

- Czerniak to skupisko melanocytw (komrek produkujcych barwnik - melanin), ktre ulegy przemianie w zoliw zmian nowotworow. Melanocyty znajduj si w skrze, bonach luzowych oraz naczyniwce oka.

- Tworzy si najczciej w obrbie istniejcego ju znamienia barwnikowego lub powstaje samoistnie na skrze. Moe si take pojawi w miejscach, w ktrych si go zupenie nie spodziewamy: na wewntrznej stronie powieki, a nawet w odbycie.

- Wczenie wykryty czerniak moe by w stu procentach wyleczony. Dlatego tak wane jest, by regularnie, za pomoc badania dermatoskopem, sprawdza u lekarza zdrowie swojej skry.

Czytaj take:

Zoliwa plama soczewicowata

Kaszaki

Prosaki

Wkniaki

Przebarwienia skrne