Cukrzyca: wszystko, co warto o niej wiedzie

Cukrzyca staa si chorob narodow. Chocia dotyka ju milionw Polakw, w praktyce jest niemal nieznana. Lekcewaymy objawy, nieprawidowo si leczymy, nie wierzymy, e moe zabi, zwaszcza, gdy przebiega bezobjawowo. Dlaczego chorujemy? Czym jest i jak dziaa insulina? Czy cukrzycy mona zapobiega? Co je? Kiedy aktywno fizyczna jest lekiem, kiedy zagroeniem? Z jakimi powikaniami trzeba si liczy? Jak udziela pierwszej pomocy? Czytaj!
Objawy Cukrzycy typu 1 i typu 2 Objawy Cukrzycy typu 1 i typu 2 Shutterstock

Cukrzyca: skd ta choroba?

Cukrzyca to wsplna nazwa grupy chorb metabolicznych, ktre czy podwyszony poziom cukru we krwi. Jest on efektem nieprawidowej produkcji insuliny przez trzustk (a dokadniej jej komrki beta) lub zaburzenia wraliwoci naszych tkanek na ten hormon. Wwczas insuliny jest do (a nawet za duo), a jednak nie udaje si prawidowy transport glukozy w organizmie.

Przewleky proces chorobowy prowadzi do uszkodzenia, zaburzenia pracy, a wreszcie niewydolnoci wielu narzdw. Najbardziej naraone na powikania s: ukad krenia, nerwowy, narzd wzroku, nerki (wicej o powikaniach na stronie 10).

Uwaga! Cukrzyca przez duszy czas moe przebiega bezobjawowo, a jednak ju prowadzi do spustoszenia w twoim ciele. Dlatego tak istotna jest wczesna diagnostyka i profilaktyka.
Przyczyny powstawania cukrzycy s rne. Znaczc rol odgrywaj czynniki genetyczne. Nie zmienia to jednak faktu, e wiele zaley od nas samych. Otyo i brak ruchu zwikszaj szans na cik chorob a o 80%.

Wicej o trzustce

Docz do Zdrowia na Facebooku!

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Cukrzyca typu 1 (modziecza) - po prostu pech?

Wbrew powszechnemu przekonaniu cukrzyca insulinozalena nie jest chorob o podou genetycznym. Nie znamy do koca przyczyn jej powstawania. Poniewa niejednokrotnie ujawnia si podczas infekcji wirusowych (grypy, winki, ryczki), spore znaczenie ma z pewnoci czynnik zapalny.

Bezporedni przyczyn choroby jest uszkodzenie trzustki, a dokadniej jej komrek beta, odpowiedzialnych za produkcj insuliny (wicej o tym hormonie na stronie 6). W zwizku z brakiem tego wanego hormonu, chorzy musz go przyjmowa w formie zastrzykw do koca ycia.

Okoo 10% chorych na cukrzyc cierpi na typ 1. W niektrych populacjach jest ich proporcjonalnie jeszcze mniej w zwizku z epidemi cukrzycy typu 2.

Cukrzyca typu 1: dramatyczny pocztek

Na cukrzyc typu 1 zapadaj ludzie modzi, do 40. roku ycia, niejednokrotnie ju dzieci. Najczciej choroba atakuje midzy 18., a 30. rokiem ycia. Pocztek choroby jest nagy, zwykle o dramatycznym przebiegu: chory szybko traci na wadze, chocia ma dobry apetyt, ma bardzo wzmoone pragnienie, ktre zmusza do wypijania przynajmniej 3 litrw pynw, niezalenie od warunkw atmosferycznych, odczuwa cige zmczenie, wreszcie senno nie do opanowania. Niejednokrotnie wymaga hospitalizacji, podczas ktrej nie tylko konieczne jest ustabilizowanie parametrw (pacjenci nieraz trafiaj do lekarza dopiero w stanie kwasicy ketonowej), ale take przygotowanie do dalszego ycia z cukrzyc.

Ruch zakazany?

O ile powszechna jest wiadomo pozytywnego wpywu aktywnoci fizycznej na pacjentw z cukrzyc typu 2, o tyle w cukrzycy typu 1 pokutuje pogld, e wysiek moe by wrcz zabjczy. Tymczasem tak nie jest. Poznaj historie pacjentw i opinie lekarzy:

Nadwaga, otyo Nadwaga, otyo Shutterstock

Cukrzyca typu 2 - geny maj znaczenie, ale...

Chocia cukrzyca tego typu wystpuje rodzinnie, trzeba si "postara", eby wystpiy objawy. Najwaniejszym czynnikiem, ktry prowadzi do insulinoopornoci tkanek, a w efekcie cukrzyc, jest otyo. Prawdopodobiestwo wystpienia choroby przy otyoci ronie o 80%. Chorobie sprzyja niezdrowa dieta, obfitujca w tuszcze zwierzce i proste wglowodany oraz siedzcy tryb ycia.

Cukrzyca - szkoda ycia

Cukrzyca skraca ycie rednio o 10 lat, a take prowadzi do gronych powika: utraty wzroku, niewydolnoci nerek, choroby niedokrwiennej serca czy udaru mzgu.

Choroba typu 2 najczciej nie wymaga zastrzykw z insulin (poza postaci cik, bardzo zaawansowan, gdy wyczerpuj si zapasy insuliny z powodu zej odpowiedzi tkanek). U wikszoci chorych wystarcza zmiana diety i/lub przyjmowanie lekw doustnych (szczegowe informacje o leczeniu na stronie 8).

Cukrzyca: brak objaww, ale...

Istotne jest jednak wdroenie leczenia na czas. Tymczasem wielu chorych trafia zbyt pno do diabetologa, lekcewac symptomy choroby (podobne do tych w cukrzycy typu 1, ale wyranie sabsze) lub ich nie obserwujc.

Cukrzyca insulinoniezalena (inna nazwa cukrzycy typu 2) moe latami przebiega bezobjawowo, ale w formie ukrytej take niszczy organizm. Gdy si ujawnia, niejednokrotnie spustoszenia s ju nieodwracalne. Std zalecenia lekarzy, by przy kontrolowa poziom cukru we krwi przynajmniej raz na 3 lata, a gdy jeste w grupie ryzyka: co roku lub czciej, jeli s wskazania.

Domowe testy

Dobrym zwyczajem jest sprawdzi cukier zawsze, gdy wykonujesz morfologi lub inne badanie krwi, ale take wtedy, gdy masz okazj zrobi u kogo test domowy. To zdarza si coraz czciej, bo w Polsce jest wielu diabetykw i maj wasne urzdzenia.

Uwaga! W przypadku cukrzycy typu 2 nie mona traktowa jako badania przesiewowego analizy moczu. Rzadko to badanie wystarcza do potwierdzenia, bd wykluczenia choroby. W przypadku cukrzycy typu 2 prawie nigdy. By cukier by wydalany wraz z moczem, zwykle choroba musi by ju bardzo zaawansowana. Kontrola cukru we krwi to zwykle wystarczajcy, podstawowy sposb wykrycia cukrzycy.

Czytaj:

Proste badania, ktre ratuj nam ycie

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Cukrzyca ciarnych - problem mija po porodzie?

W wyniku zmian hormonalnych u wszystkich kobiet w ciy pojawia si fizjologiczna, obniona odpowied tkanek na insulin, ktra najczciej nie ma znaczenia dla zdrowia. U kilku procent jednak zmiany s tak nasilone, e rozwija si cukrzyca, ktrej mechanizm rozwoju przypomina t typu 2.

Wany test

Choroba rozwija si najczciej w trzecim trymestrze, dlatego aby zapobiega jej skutkom wszystkim ciarnym midzy 24. a 28. tygodniem ciy zlecany jest tzw. test obcienia glukoz. W przypadku kobiet z grupy ryzyka badanie przeprowadzane jest wczeniej. Take wtedy, gdy wynik "zwykego" badania cukru we krwi na czczo jest nieprawidowy (szerzej o badaniach na nastpnej stronie).

Cukrzyca ciarnych - grupy podwyszonego ryzyka

Na wystpienie cukrzycy ciarnych szczeglnie naraone s kobiety, ktre:

- w najbliszej rodzinie (rodzice, rodzestwo) maj osoby z cukrzyc,

- maj nadwag, otyo,

- skoczyy 35 lat i wicej,

- cierpi na nadcinienie ttnicze,

- urodziy dziecko o wadze 4 kilogramy i wicej lub z wad rozwojow,

- maj ju kilkoro dzieci.

Brak objaww nie wiadczy o zdrowiu...

Cukrzyca ciarnych nie musi dawa adnych objaww u kobiety, jedynie czasem powoduje uporczywe, nawracajce infekcje bakteryjne lub grzybicze. Jej rozwijajce si dziecko niejednokrotnie jest za due w stosunku do wieku ciy lub ma zaburzone proporcje ciaa.

Najgroniejszym powikaniem cukrzycy ciarnych jest wewntrzmaciczne obumarcie podu. Zdarza si rzadko, podobnie jak uszkodzenia ukadu nerwowego, oddechowego lub krwiononego dziecka. Konsekwencje jednak s na tyle powane, e leczenie ciarnych (zwykle diet, ale czasem konieczne s zastrzyki z insulin) to konieczno.

Problemy odlege

Uwaga! Problem nie koczy si wraz z porodem. U co drugiej kobiety, ktra zachorowaa na cukrzyc ciow, w cigu 15 lat po porodzie rozwija si ju "normalna" cukrzyca. Dlatego pacjentki powinny pozostawa pod opiek diabetologa take po porodzie i wykonywa czciej badania kontrolne.

Czytaj take:

Wicej o cukrzycy w ciy

Tarczyca, a cia - najczstsze zagroenia dla pozornie zdrowych kobiet

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Cukrzyca - badania

Zgodnie z zaleceniami PTD (Polskie Towarzystwo Diabetologiczne) kada osoba po 45. roku ycia powinna raz na 3 lata przej badanie w kierunku cukrzycy, nawet, jeli nie jest w grupie ryzyka.

Badanie naley wykona zawsze, gdy pojawiaj si objawy wskazujce na chorob, czyli: spadek masy ciaa, zwikszone pragnienie, wiksze iloci oddawanego moczu, osabienie, wystpienie zmian ropnych na skrze, stany zapalne narzdw moczowo-pciowych.

Podstawowy test

Badanie polega na dwukrotnym pobraniu w kolejnych dniach prbki krwi w celu oznaczenia poziomu glukozy. Krew pobiera si na czczo (8-14 godzin od ostatniego posiku).

Prawidowy wynik na czczo wynosi 60-99 mg/dl (3,3-5,5 mmol/l).
Poziom wyszy (100-125 mg/dl), oznacza to, e glikemia nie jest prawidowa i wskazana jest profilaktyka przeciwcukrzycowa.

Cukrzyc oznacza poziom glukozy we krwi rwny lub wikszy 126 mg/dl (7,0 mmol/l).

Test po posiku

Poziom glukozy we krwi bywa take oznaczany o dowolnej porze dnia, po posiku. Wynik rwny lub wyszy ni 200 mg/dl (11,1 mmol/l) wskazuje na cukrzyc, szczeglnie wtedy, gdy s jakiekolwiek objawy.

Podobnie jest przy doustnym tecie obcienia glukoz (inaczej krzywa cukrowa). Krew pobierana jest 2 godziny po podaniu 75 gramw glukozy do picia. Wynik rwny lub wikszy ni 200 mg/dl oznacza cukrzyc.

Gdy ju jest rozpoznanie

U pacjentw z rozpoznan cukrzyc kontroluje si take odsetek hemoglobiny glikowanej, inaczej HbA1c. To wskanik wyrwnania cukrzycy, pokazujcy czy leczenie przynosi oczekiwane rezultaty. Kontrol odsetka HbA1c przeprowadza si zwykle raz w roku, czasem czciej, np. co kwarta. Zgodnie z zaleceniami Amerykaskiego Towarzystwa Diabetologicznego, warto stenia hemoglobiny moe stanowi parametr sucy do rozpoznania cukrzycy, jeeli wynosi ona ?6,5%.

Cukier jest te badany w moczu, ale nie jest to badanie uwaane za miarodajne. Glukoza przedostaje si do moczu dopiero wtedy, gdy jej poziom we krwi jest bardzo wysoki, a ponadto zdarzaj si wyniki faszywie dodatnie. Std: nieprawidowy wynik jest traktowany jako wskazanie do dalszych bada, a prawidowy nie wyklucza cukrzycy.

Jeli stenie glukozy we krwi wynosi 250 mg/dl, w moczu mog pojawi si ciaa ketonowe, wskazujce na zagroenie kwasic ketonow. Taka sytuacja zawsze wymaga konsultacji z lekarzem.

Cukrzyca typu 1 czy 2?

Jeli lekarz ma wtpliwoci, na jaki typ cukrzycy cierpi pacjent i nie jest pewien, czy komrki trzustki s rzeczywicie zniszczone, zleca kontrol stenia peptydu C. Badanie to pozwala na ocen rezerw wydzielniczych tego narzdu.

Czasem oznacza si te ste przeciwcia, powodujcych rozwj cukrzycy typu 1: przeciwciaa przeciwwyspowe ICA, przeciwciaa przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD), przeciw insulinie, przeciw fosfatazom tyrozynowym i przeciwcynkowe Zn8. Dwa pierwsze rodzaje oznacza si najczciej. Podczas badania pacjent nie musi by na czczo.

By zapobiega powikaniom

W celu potwierdzenia lub wykluczenia nefropatii cukrzycowej (jedno z groniejszych powika choroby) kontroluje si stenie albuminy w moczu. Badanie powinno by przeprowadzane raz w roku. W przypadku cukrzycy typu 1 - po raz pierwszy 5 lat po rozpoznaniu, w cukrzycy typu 2 ju w rok od rozpoznania. Stenie albuminy oznacza si w moczu porannym lub w dobowej zbirce moczu.

Czytaj wicej o kwasicy ketonowej

Zobacz, jak pracuje trzustka

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Insulina - dlaczego jest taka wana?

Insulina jest hormonem produkowanym i uwalnianym do krwi przez komrki beta trzustki. Dziaa na receptory wszystkich komrek, "otwierajc je" na glukoz. W ten sposb cukier przedostaje si do rodka i moe komrki "nakarmi".

Efekt? Komrki i narzdy maj paliwo, by wykonywa swoj prac: mzg zarzdza, serce si kurczy, odek przetwarza skadniki odywcze, jelita usuwaj zbdne produkty przemiany materii, skra chroni nas przed zewntrznymi zagroeniami, itd.

Gdy hormonu brakuje

Jeli insuliny jest za mao, glukoza zostaje we krwi, a komrki i narzdy obumieraj. Taki stan moe doprowadzi do mierci, dlatego pacjenci z cukrzyc typu 1 musz j stale przyjmowa w formie zastrzykw podawanych podskrnie. Niemoliwe jest dostarczenie hormonu w postaci tabletek, gdy insulina podawana doustnie jest byskawicznie trawiona w ukadzie pokarmowym i nie moe wypeni swoich funkcji.

Zastrzyki z insulin: to nie jest przyjemne, ale konieczne

Chorzy na cukrzyc zwykle po krtkim szkoleniu s w stanie samodzielnie wykonywa zastrzyki w uda, poladki, brzuch. Wykonanie ukucia prawidowo (w fad skry, pod ktem 45 lub 90 stopni, w miejsce bez blizn) ogranicza bl i nie pozostawia ladw.

Pompa insulinowa: dla kogo?

Przy waciwej samokontroli komfort ycia i skuteczno terapii znacznie podnosi pompa insulinowa. To jednak rozwizanie bardzo drogie (kilkanacie tysicy zotych, dodatkowo koszt oprzyrzdowania 350-400 z miesicznie), a jedynie osobom do 26. roku oraz wszystkim ciarnym pompy i oprzyrzdowanie s refundowane. Po 26. roku ycia mona liczy na dofinansowanie oprzyrzdowania w 70%.

Jak udziela pomocy osobom, u ktrych doszo do nagego spadku poziomu cukru lub jego wzrostu, z powodu zego dawkowania insuliny, czytaj na stronie 9.

Wicej o insulinie

Dieta w cukrzycy to jeden z waniejszych elementw terapii Dieta w cukrzycy to jeden z waniejszych elementw terapii Shutterstock

Cukrzyca, a dieta

Ponad 90% chorych na cukrzyc to osoby cierpice na typ 2. W ich przypadku nie jest wymagana jaka specjalna dieta, a zasady dietetyczne wskazane dla wszystkich, ktrzy chc y dugo i cieszy si dobr jakoci tego ycia.

Podstawowe zasady:

- Je mniej i czciej. Wskazane spoywanie 5-7 posikw dziennie, zawsze o tej samej porze.

- Menu maksymalnie zrnicowane i bogate w bonnik, czyli pene warzyw, owocw, penoziarnistych produktw zboowych. Uwaga: naley ogranicza najsodsze owoce (banany, winogrona), kukurydz i warzywa strczkowe z wyjtkiem wieej fasolki szparagowej.

- Wskazana rezygnacja z masa, smalcu, soniny, tustych mis, wdlin i klasycznych serw, parwek, pasztetw. W ich miejsce naley wprowadzi ryby, chude miso, nabia o obnionej zawartoci tuszczu (najlepiej do 0.5%). Kurczak dopuszczalny, ale bez skry.

- Dania naley przygotowywa na parze, gotowa, ewentualnie przyrzdza bez tuszczu na ruszcie, w pergaminie. Warzywa i owoce (o jak najniszym indeksie glikemicznym) jemy surowe. Soki owocowe, owoce z puszki, konserwowe czy suszone - niewskazane.

- Sl powinny zastpi zioa i przyprawy korzenne.

- Czysty cukier i sodycze trzeba wyeliminowa, a przynajmniej maksymalnie ograniczy. Pomaga w tym stosowanie sodzikw. Chocia ciesz si z saw, PTD je poleca (zobacz raport).

- Jeeli na co dzie pacjent odywia si racjonalnie, to od czasu do czasu moe pozwoli sobie na deser. Porcja musi by jednak bardzo maa i spoyta cznie z duym posikiem, zoonym ju z dozwolonych produktw.

- Okazjonalne spoycie maej dawki alkoholu jest dopuszczalne. Co to konkretnie oznacza? Przez ma dawk alkoholu rozumiemy dwa drinki. Za jednego drinka przyjmuje si kieliszek wdki (standardowy), lampk (100 ml) wina lub szklank piwa (nigdy kufel!). Wana jest nie tylko ilo. Diabetyk nie powinien nigdy wypija alkoholu na pusty odek.

- Kawa nie jest zakazana. Bezpieczna ilo to 2 filianki dziennie.

Uwaga! Chorych na cukrzyc insulinozalen, typu 1, dotycz bardziej surowe zasady. Lista dopuszczalnych produktw musi by uzgodniona z lekarzem. Jej restrykcyjno zaley od aktualnego stanu zdrowia pacjenta.

Wicej na temat diety diabetykw, w tym wykaz zalecanych produktw

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Cukrzyca typu 2 - leczenie

Doustne leki stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 dzielimy na trzy gwne grupy, wedug mechanizmu dziaania.

Grupa 1 - preparaty obniajce poziom cukru we krwi, poprzez stymulacj do produkcji insuliny komrek beta trzustki.

Grupa 2 - leki hamujce wzrost cukru we krwi, przeznaczone przede wszystkim dla osb z nadwag i otyoci.

Grupa 3 - rodki uwraliwiajce tkanki na dziaanie insuliny. Obecnie uchodz za najbardziej bezpieczne.

Dieta rwnie wana...

adne rodki nie s skuteczne, jeli pacjent nie przestrzega zalece dietetycznych. Prawidowe odywianie ma kluczowe znaczenie w hamowaniu rozwoju choroby, a take ustabilizowaniu stanu chorego (dotyczy to take cukrzycy typu 1).

Cukrzyca: dobry sport, czyli jaki?

Aktywno fizyczna stanowi trzeci, istotny element terapii, jednak przynosi efekty tylko wtedy, gdy wiczenia s uprawiane systematycznie. Minimalna dawka lecznicza: 3 razy w tygodniu, po 30-45 minut. Wwczas stabilizuje metabolizm, reguluje cinienie ttnicze krwi (niejednokrotnie nadcinienie to kolejny problem diabetykw) oraz wydolno kreniow i oddechow.

Wysiek fizyczny niesie pewne zagroenia, std zapewne mity o jego szkodliwoci. Zdarzaj si gwatowne spadki cukru. Poza przygotowaniem bezporednim na tak sytuacj (warto mie zawsze przy sobie co sodkiego: kostk cukru, czekoladk), zagroeniom warto zapobiega. Rodzaj i intensywno wicze powinien ustali lekarz.

Kontroluj poziom cukru

Rwnie wane s systematyczne, domowe pomiary cukru we krwi. Wyniki pokazane lekarzowi na kontrolnej wizycie pozwalaj precyzyjnie przygotowa aktualne zalecenia lecznicze.

Czytaj:

Aktywno fizyczna - co konkretnie z tego masz?

Pozycja boczna, bezpieczna Pozycja boczna, bezpieczna Shutterstock

Pierwsza pomoc w cukrzycy - hiperglikemia i hipoglikemia

Zasady udzielania pierwszej pomocy diabetykom (cukrzykom) powinni zna wszyscy. Chorzy niejednokrotnie s nieprzytomni lub kontakt z nimi jest ograniczony, wic nie poinstruuj nas, co robi. Tymczasem dziaa trzeba szybko, bo ycie jest zagroone.

Hiperglikemia

W przypadku hiperglikemii (przecukrzenia) naley zawsze wzywa pogotowie, bo pacjent moe straci wzrok, zapa na niewydolno nerek lub krenia, a take kwasic ketonow, prowadzc do piczki i mierci.

Objawy nagego wzrostu poziomu glukozy we krwi to: zwikszone pragnienie, bl gowy i czste oddawanie moczu. Najbardziej charakterystyczne s zaburzenia koncentracji, bekotliwa mowa, wreszcie utrata przytomnoci, a take zapach acetonu z ust, sucha skra i przyspieszone ttno. Wielu diabetykw nie moe liczy na waciw pomoc, bo osoba postronna uznaje te objawy za upojenie alkoholowe. Nim zaoysz, e komu nie pomoesz, bo jest pijany, musisz wiedzie, e moe by chory. Zreszt: upojenie alkoholowe te zabija i nie jest wystarczajcym powodem, by chorego pozostawi bez pomocy.

Zasadniczo po wezwaniu pogotowia osobie przytomnej z hiperglikemi powinno si poda osolon wod. Nieprzytomn uoy w pozycji bocznej bezpiecznej i czeka na karetk. Problem w tym, e u cukrzyka czasem nie mamy pewnoci, czy doszo do hiperglimemii, czy do hipoglikemii, czyli nagego spadku cukru we krwi. Wwczas naley poda co sodkiego...

Hipoglikemia (atak cukrzycowy)

Niedocukrzenie take zagraa yciu, bo prowadzi do piczki hipoglikemicznej. Pierwsze objawy to osabienie, silne poty, drenie ciaa. Wikszo diabetykw nosi przy sobie co sodkiego i umie sobie radzi w takiej sytuacji.

Jeli jednak stan chorego nie poprawia si w krtkim czasie, pojawia si senno, problemy z mwieniem, mroczki przed oczami i dezorientacja, trzeba wezwa pogotowie, bo to zapewne ciki atak cukrzycowy. Dopki pacjent jest przytomny, czekajc na karetk, mona smarowa mu wewntrzn stron policzkw demem, poda co sodkiego. Osobie nieprzytomnej nic nie podajemy. Ukadamy jedynie w pozycji bocznej, bezpiecznej.

Uwaga! Chorzy z hipoglikemi take bywaj uznani za "pijakw" i nie udziela im si pomocy.

To trzeba wiedzie o pozycji bocznej, bezpiecznej - rady ratownika medycznego

Cukrzyca Cukrzyca Shutterstock

Powikania cukrzycy

Nawet osoby, ktre systematycznie lecz si pod nadzorem diabetologa, musz si liczy z tym, e z czasem cukrzyca moe doprowadzi do powika. Dlatego tak istotne jest nie tylko zapobieganie tej chorobie, ale i regularne badania, gdy ju do niej dojdzie.

Poza stanami ostrymi, takimi jak atak cukrzycowy, cukrzyca prowadzi do wystpienia powanych powika odlegych w czasie. S to mikroangiopatie (retinopatia, nefropatia, neuropatia), makroangiopatie (choroba niedokrwienna serca i jej powikania, udar mzgu, miadyca zarostowa ttnic koczyn dolnych), zmiany skrne, tzw. stopa cukrzycowa i powikania ze strony ukadu kostno-stawowego.

Kady z tych problemw wymaga osobnego leczenia, niejednokrotnie rehabilitacji, zmiany zwyczajw higienicznych, itd.

Przeczytaj nasz raport na ten temat, opracowany przez Magorzat Durk, pielgniark z wieloletnim dowiadczeniem, doktorantk I Wydziau Lekarskiego WUM