Czym jest rak jelita grubego - czynniki ryzyka
Rak jelita grubego to nowotwór występujący w obrębie okrężnicy, zgięcia esiczo-odbytniczego i odbytnicy. W zależności od miejsca, w którym się rozpoczyna, nazywany jest rakiem okrężnicy lub rakiem odbytnicy. Są to jednak na tyle zbliżone schorzenia, że określane są też terminem rak jelita grubego. Guz nowotworowy wykryty w odległości do 15 cm od odbytu uważany jest za raka odbytnicy, natomiast położony dalej - za raka okrężnicy. W większości przypadków choroba rozwija się na podłożu uszypułowanego gruczolaka, znacznie rzadziej nieuszypułowanego. Czym jest w takim razie gruczolak?
Gruczolak jelita grubego jest łagodną zmianą nowotworową, która zwykle nie daje żadnych objawów. Jest to polip ulokowany wewnątrz jelita grubego (medyczny opis to nieprawidłowy rozrost komórek nabłonka gruczołowego wyścielającego jelito grube). Problem w tym, że gruczolak może przekształcić się w raka złośliwego o nazwie gruczolakorak jelita grubego. Wygląda to tak, że najpierw zmiana rakowa pojawia się w obrębie błony śluzowej jelit, która następnie rozrasta się i nacieka na okoliczne tkanki. Gruczolakoraki okrężnicy i odbytnicy (adenocarcinoma) stanowią około 90 procent wszystkich przypadków raka jelita grubego.
Dlaczego polipy w jelitach mogą przekształcić się w złośliwego raka? Uważa się, że pewną rolę pełnią tutaj uwarunkowania genetyczne oraz środowiskowe. Ryzyko rośnie wraz z wiekiem, wiąże się też z chorobami, podstawowymi, takimi jak choroby zapalne jelit, a także ze stylem życia (ryzyko jest wyższe w przypadku osób palących papierosy, nadużywających alkoholu, wybierających dietę preferującą czerwone mięso i produkty wysokoprzetworzone, mało aktywnych fizycznie). Większe ryzyko zachorowania dotyczy też osóby cierpiących z powodu zespołu metabolicznego (nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, hipertriglicerydemia, niski HDL). Choroba częściej też dotyka starszych mężczyzn niż kobiet. Czynniki dietetyczne obejmują: dietę ubogobłonnikową, bogatotłuszczową, wysokokaloryczną, ubogą w wapń.
Objawy raka jelita grubego
Wielu pacjentów długo nie zauważa żadnych objawów choroby. Jednym z najbardziej charakterystycznych symptomów, że jest już źle, jest obecność krwi w stolcu i związana z tym niedokrwistość z niedoboru żelaza (osłabienie, szybkie męczenie się). Nie zawsze jednak daje się to zauważyć, gdyż u około 76 proc. chorych krwawienie z jelit ma charakter utajony.
Pozostałe objawy zależą od umiejscowienia guza pierwotnego (dane za Krajowym Rejestrem Nowotworów):
- rak prawej połowy okrężnicy - niecharakterystyczny tępy ból w okolicy podbrzusza po prawej stronie, w okolicy pępka lub nadbrzusza, niekiedy sugerujący zapalenie wyrostka robaczkowego; stolec ciemny, brunatny lub zmieszany z krwią; guz wyczuwalny w/pod śródbrzuszu po stronie prawej;
- rak lewej połowy okrężnicy - wzdęcia i/lub bóle, często o charakterze kolki jelitowej; świeża domieszka jasnoczerwonej krwi pokrywającej stolec; zmiana rytmu wypróżniania (objętość stolca, stolce zwężone, zmiany pory wypróżnień, zaparcia); niedrożność (narastające wzdęcia, ból, nudności, wymioty, zaparcia);
- rak odbytnicy - domieszka jasnoczerwonej krwi pokrywającej stolec; uczucie niepełnego wypróżnienia (parcie daremne, biegunka poranna); kolka jelitowa powodująca potrzebę wypróżnienia, ból brzucha i/lub krocza.
Inne niespecyficzne symptomy raka jelita grubego to: chudnięcie, brak łaknienia, gorączka. W przypadku znacznego zaawansowania nowotworu pojawiają się objawy związane z rozsianiem się raka na okoliczne narządy (pęcherz moczowy, pochwa) lub obecnością przerzutów w odległych częściach ciała, na przykład w wątrobie i płucach.
Jak diagnozuje się raka jelita grubego?
Obecność raka wykrywa się podczas badania endoskopowego, które poprzedzane jest zwykle badaniem per rectum (palcem przez odbyt). Istnieją różne rodzaje badań endoskopowych, w tym:
- rektoskopia (badanie dolnego odcinka układu, czyli odbytnicy)
- sigmoidoskopia (mniej inwazyjna niż kolonoskopia, skupia się na odbycie, odbytnicy, esicy i części zstępnicy, czyli końcowych odcinkach jelita grubego)
Wybór metody zależy od umiejscowienia nowotworu. Dzięki endoskopii lekarz może ocenić stan jelit i obejrzeć zmianę oraz ewentualnie pobrać wycinek do analizy histopatologicznej. Ważne jest też badanie na krew utajoną w kale, pozwalające zidentyfikować osoby zagrożone chorobą. Do tego dochodzi badanie antygenu karcynoembrionalnego (CEA, carcinoembryogenic antigen) we krwi.
Jeżeli istnieje podejrzenie raka konieczne stają się badania obrazowe, takie jak USG lub TK (tomografia komputerowa) jamy brzusznej i miednicy oraz RTG klatki piersiowej. W celu dokładnego określenia zaawansowania raka odbytnicy konieczne jest wykonanie rezonansu magnetycznego miednicy. Do tego dochodzą badania laboratoryjne, takie jak morfologia, a także badania czynnościowe wątroby i nerek.
Kluczowa prewencja
Aby zminimalizować ryzyko rozwoju raka jelita grubego powinniśmy pomyśleć o odpowiedniej diecie i zmodyfikować styl życia. Najlepiej wybrać dietę bogatą w warzywa, owoce i produkty z pełnego ziarna zbóż, unikać nadmiaru czerwonego mięsa i wysokotłuszczowych potraw. Ważna jest też umiarkowana aktywność fizyczna, rzucenie palenia i ostrożność z alkoholem.
Podstawowymi metodami wykrywania zmian w jelitach (gruczolaków i raka) są badania przesiewowe, w tym:
- test na krew utajoną w kale, wykonywany co 12 miesięcy u osób po 50. roku życia. Pozytywny wynik jest wskazaniem do kolonoskopii.
- endoskopia – sigmoidoskopia co 5 lat; kolonoskopia co 10 lat.
W Polsce w ramach programów profilaktycznych NFZ wykonuje się kolonoskopię u osób spełniających kryteria kwalifikacji do programu: wiek 50–65 lat lub 40–49 lat, jeśli u najbliższych krewnych rozpoznano nowotwór jelita grubego.
Źródła: onkologia.org.pl, esmo.org
