Czary i rewolucja przemysowa - niewinne. Schizofrenia - choroba oswojona

Pikny umys, krlewska choroba, dotknicie tajemnicy stworzenia... Schizofrenia albo stygmatyzuje, albo jest niemal idealizowana. Najwaniejsze, e dzi dla wikszoci chorych rokowania s dobre. Trzeba "tylko" przyjmowa regularnie odpowiednie leki i dosta wsparcie otoczenia.

To ju 21. odcinek cyklu: "Pogromcy chorb". Piszemy w nim o pacjentach, bohaterskich lekarzach, pokrconych ciekach prowadzcych do znalezienia antidotum... Opowiadamy, jak Wilhelm Roentgen odkry niezwyke promienie, o chopcu, ktry zbiera koci skazacw, by poszerza wiedz o anatomii, a take, dlaczego wci nie mona lekceway grulicy. Ku pokrzepieniu serc i nauce. Czowiek bywa bezradny wobec natury, ale moe wicej, ni zazwyczaj sdzimy. Ludzki upr i praca bywaj nagrodzone, a czasem po prostu mamy szczcie lub pomaga nam przypadek.

Dama w Rkawiczkach, tortury i charakterystyka choroby

Schizofrenia to choroba tajemnicza, nazywana przez psychiatrw delfick wyroczni psychiatrii, gdy koncentruj si w niej najwaniejsze zagadnienia psychiki ludzkiej

- pisa przed 50 laty wybitny psychiatra, prof. Antoni Kpiski. Przewidywa, e najlepsze efekty w leczeniu przyniesie poczenie skutecznych neuroleptykw, terapii prowadzonej z uwzgldnieniem podmiotowoci chorego i spoecznej akceptacji dla "obdu". Wyglda na to, e mia racj.

James Tilly Matthews by przekonany o istnieniu szpiegowskiej szajki, ktra atakuje go za pomoc chemii pneumatycznej i siy powietrznej. Dziki specjalnemu generatorowi ci wyrafinowani zoczycy, a wrd nich Dama w Rkawiczkach, sir Arche, czy ich szef Billy, zwany Krlem, zadawali mu cierpienia. Do wyszukane, choby: skrowanie odka, "pkanie homara", ktre skutkowao zatrzymaniem krenia, czy "tortura tarki do gaki muszkatowej", polegajca na wstrzykiwaniu pynw do czaszki. Szajka kontaktowaa si z Jamesem przez jego uda i t drog wpywaa na jego myli, mow i intelekt. Zreszt nie tylko jego - Matthews uwaa, e szajka manipuluje najwaniejszymi osobami Brytyjskiego Imperium.

W 1810 roku John Haslam ze synnego angielskiego Bethlem Royal Hospital, placwki, ktra przyczynia si do popularyzacji na caym wiecie terminu: "dom wariatw", spisa sowo w sowo wywody nieszczsnego Jamesa i umieci w ksice "Obrazy szalestwa". Dzi jest ona uznawana za pierwszy profesjonalny opis przypadku schizofrenii paranoidalnej.

Stygmatyzujce rozszczepienie

W tamtych czasach ta choroba nie miaa jeszcze nazwy. W 1874 Karl Kahlbaum opisa przypadki katatonii, czyli nagego zesztywnienia mini w nienaturalnych pozycjach ciaa przy braku moliwoci wykonania ruchu. W 1871 roku opisano hebefreni, czyli szybko postpujc psychoz, atakujc modziecw, charakteryzujc si "ogupieniem". Dopiero pod koniec XIX w. niemiecki psychiatra Emil Kraeplin wysun przypuszczenie, e hebefrenia, katatonia, paranoja i inne opisywane "szalestwa mylowe", to jedna choroba.

Kraeplin nazwa j "dementia praecox", czyli otpienie wczesne. Celnie zaoy, e powoduj je czynniki biologiczne i z du doz prawdopodobiestwa jest ono dziedziczne. Zdefiniowa dementia praecox jako zaburzenie funkcjonowania trzech skadowych mentalnych: emocji, mylenia i zachowania. Opisa przebieg od wystpienia pierwszych symptomw, zazwyczaj we wczesnej dorosoci, a po nieuchronny - jak mniema  - rozpad osobowoci. Sklasyfikowa objawy - urojenia, omamy, negatywizm i inne zaburzenia mylenia. Od 1911 roku dla tej jednostki chorobowej zaczto uywa nazwy schizofrenia.

Pochodzi ona od greckich sw schizis – rozszczepienie i phrenos – umys, czyli rozszczepienie umysu. Cho nazwa si przyja, te nie bya najszczliwiej dobrana. Laikom czsto niesusznie kojarzy si z tzw. osobowoci mnog. Obecnie uwaa si te, e stygmatyzuje chorych i o wiele trafniejsze byoby okrelenie "choroba dezintegracyjna".

Schizofreniczny geniusz i zbawcy wiata

Z du doz prawdopodobiestwa mona zaoy, e dzi proponowana nazwa przed ponad stu laty moga si spodoba, gdyby taka propozycja pada. Na przeomie XIX i XX w. uwaano bowiem, e to choroba nowa, powstaa na skutek rozpadu znanego od wiekw wiata. Uznawano, e jest skutkiem rewolucji przemysowej i zwizanych z ni radykalnych zmian cywilizacyjnych. Winiono upadek tradycyjnych struktur spoecznych, obyczajw, a nawet powszechno edukacji czy elektryfikacj.

Oczywicie nie bya to prawda. Pierwsze opisy zaburze przypominajcych schizofreni znale mona w "Ksidze serc" – papirusie sprzed 1550 p.n.e czy w Biblii. Perski lekarz Awicenna zapewne mia na myli schizofreni, odrniajc Junun Mufrit ("powane szalestwo") od innych Junun, takich jak np. choroba afektywna dwubiegunowa. Ze redniowiecza zachoway si opisy osb dowiadczajcych omamw wzrokowych czy syszcych gosy - podejrzewano je o czary i konszachty z silami nieczystymi, a to zapewne bya wanie schizofrenia.

Schizofrenia czasem nazywana jest chorob krlewsk, podobnie zreszt jak hemofilia. W przypadku schizofrenii rdem nie jest jednak czste wystpowanie wrd koronowanych gw, ale fakt, e usidla najwybitniejsze umysy i najwiksze talenty.

Choroba dotkna filozofw Friedricha Nietzchego, Immanuela Kanta, Georga W.F. Hegla czy dramaturga Augusta Strindberga. Specjalici do dzi analizuj obrazy Muncha czy van Gogha - zastanawiajc si, ile w nich "naturalnego talentu", a ile "schizofrenicznego geniuszu". U osb chorych czsto pojawiaj si zdolnoci plastyczne.

Noblista John Nash znany jest szerokiej publicznoci mniej ze wzgldu na swoje prace nad teori gier, a bardziej dlatego, e jego zmagania ze schizofreni stay si tematem oskarowego filmu "Pikny umys". Niektrzy twierdz nawet, e schizofrenia moga si przyczyni do powstania jazzu. Charles "Buddy" Bolden, popularny nowoorleaski muzyk, mia niewiarygodn wrcz atwo improwizacji. Cho sam trafi do szpitala psychiatrycznego w 1907 roku, znalaz wielu naladowcw, np. Louisa Armstronga.

Wacaw Niyski, wybitny rosyjski choreograf i tancerz mawia:

Jestem jednoczenie czowiekiem i Bogiem

Choroba zmusia go do rezygnacji z wystpw, ale jego inscenizacj niewtpliwie nosz znamiona geniuszu.

Sam obd jest destrukcj albo niewyjanion gr lkw, rozpaczy, trwg i udrk, chocia w tej gehennie zdarzaj si olnienia. Iluminacje. Byski tak nieprawdopodobne, jakby otwieraa si przed czowiekiem tajemnica stworzenia! I on sam czuje si zaliczony do wielkich wtajemniczonych...

- pisa Jerzy Krzyszto, ktrego najwybitniejsze dzieo, "Obd", to oparta na wtkach autobiograficznych historia zapadnia w schizofreni i wychodzenia z niej. Gwny bohater Krzysztof J., powracajcy z wakacji w grach, traci kontakt z rzeczywistoci. W swojej wyobrani rozmawia z Dostojnym Rozmwc, ktry mianuje go Tajnym Agentem Dobrej Woli. Odtd wszyscy spotkani ludzie dziel si na przeciwnikw i pomocnikw, a kade wydarzenie ma jaki sens, nie ma ju sytuacji przypadkowych. Gdy bohater jest przywizany do ka w sali szpitalnej, w swojej wyobrani przeywa koszmarne wizje, w ktrych chce uratowa Ziemi przed atakiem nuklearnym.

Sprawa rodzinna i mska

Zobacz wideo

Kilka lat temu ustalono, e mutacje genu neuregulina 1 (NRG1), zwikszajce ryzyko schizofrenii, rzeczywicie odpowiadaj take za ponadprzecitn kreatywno. Wci jednak nie wiadomo, dlaczego u jednych daj one twrcze pobudzenie, a u innych cik chorob.

Predyspozycje do zachorowania ma 10 proc. ludzkoci. W Polsce na schizofreni cierpi okoo 400 tysicy osb, na wiecie nawet 50 mln. Szacuje si, e prawdopodobiestwo zachorowania w 80 proc. zaley od czynnikw biologicznych, a w 20 proc. od rodowiskowych: wychowania, dowiadcze traumy, etc.

Na schizofreni najbardziej naraone s osoby, u ktrych w rodzinie rozpoznano t chorob. Jeeli wystpia u obojga rodzicw, ryzyko zachorowania dziecka jest na poziomie 46 proc., jeeli u jednego z rodzicw lub rodzestwa: prawdopodobiestwo siga kilku procent.

Czciej choruj mczyni - 140 na 100 kobiet. W przypadku obu pci rnie rozkadaj si te szczyty zachorowa. U mczyzn pierwsze objawy pojawiaj si zwykle przed 25. rokiem ycia, a kobiety mog zachorowa zarwno w modoci, jak i w wieku okoo menopauzalnym.

Elektrowstrzsy, gupi ja i oswajanie choroby

Bardzo wielu psychiatrw powicio swe ycie dla zrozumienia tej tajemniczej choroby i wielu z nich pod koniec swego pracowitego ycia zdao sobie spraw, e celu swego nie dopili, e wysiek ich w duej mierze poszed na marne

- pisa Antoni Kpiski, lekarz-praktyk z krakowskiego szpitala, ktry, lec przykuty cik chorob w 1970 r., napisa "Schizofreni". Ksik, ktr Polakw z t chorob oswoi.

Zdrowemu trudno jest zrozumie wewntrzny wiat schizofrenika. Jego mzg dziaa spjnie - czowiek nie widzi rzeczy, ktrych nie ma, co najwyej co mu si czasami zdaje, myli s spjne, funkcjonuje logika, stany emocjonalne s odbiciem mylenia bd sytuacji, temperament nie zmienia si z dnia na dzie. Wszystkie te procesy s zintegrowane, poniewa mzg je scala w pewn cao. W schizofrenii, najprawdopodobniej na skutek zaburze wydzielania dopaminy w mzgu (na jednym z tzw. szlakw jest jej za duo, a na drugim za mao), czy te specyficznej budowy kory i nieprawidowych pocze nerwowych, tej spjnoci brak.

Oczywicie, co najmniej od momentu, gdy opisano schizofreni, prbowano j rwnie leczy. Pierwsz metod o udowodnionej skutecznoci, stosowan od poowy lat 30. XX w. bya piczka insulinowa. Czasowe wyczenie wiadomoci przynosio znakomite, przy wczesnym stanie medycyny, efekty.

Dekad pniej karier zaczy robi stosowane do dzi, zwaszcza w przypadku katatonii, elektrowstrzsy (wicej na ten temat). Przeomem okazao si zsyntetyzowanie chloropromazyny, pierwszego skutecznego leku przeciwpsychotycznego. Chemik Paul Charpentier, ktry otrzyma t substancj w paryskim laboratorium, pocztkowo myla, e bdzie ona doskonaa jako tzw. gupi ja, czyli lek uspokajajcy bd znieczulajcy, ktry powoduje czciow lub cakowit utrat wiadomoci, podawany pacjentom przed operacj. Kolejnym pomysem byo wyposaenie w ni apteczek onierzy na polu walki, by w razie koniecznoci mogli oni pokona stres bojowy. Dopiero za trzecim podejciem dostrzeono potencja w psychiatrii.

19 stycznia 1952 roku o godzinie 10. podano 50 mg chloropromazyny 24-letniemu Jacquesowi Lh. Chopak od wczesnej modoci cierpia na schizofreni, adne dotychczasowe leczenie nie skutkowao. A do tego momentu - niemal natychmiast po podaniu leku objawy psychozy ustpiy. To byo jak cud! Ludzie, ktrzy dziesitki lat spdzili zamknici w murach szpitali, przekonani o tym, e s Napoleonami lub - co gorsza - e kto nastaje na ich ycie - odzyskiwali zdrowie. Takie wzruszajce sceny by choby w filmie "Pikny umys".

Leki to za mao

Na przeomie lat 70. i 80. XX wieku pojawia si klozapina - pierwszy atypowy neuroleptyk. Wieszczono, e szpitale psychiatryczne, przy takim postpie medycyny, szybko opustoszej. Jednak zablokowanie receptorw dopaminergicznych, cho byo wielkim osigniciem, "zwracao pacjentom ich ycie", nie byo w stanie cakowicie uleczy schizofrenii.

Leki antypsychotyczne przede wszystkim dziaaj na tzw. objawy wytwrcze choroby - omamy, urojenia, czy towarzyszce im agresywne zaburzenia zachowania (wbrew obawom czci spoeczestwa - to bardzo rzadkie zjawisko!). W mniejszym stopniu redukuj objawy negatywne - zuboenie emocji, skonno do izolacji, czy ograniczenia poznawcze. Na dodatek prowadz do otyoci i insulinoopornoci.

Oczywicie neuroleptyki s stale doskonalone, ale nie mniejsze nadzieje ni w nowych preparatach medycyna pokada w humanistycznym, kompleksowym podejciu do leczenia schizofrenii, jakie proponowa prof. Kpiski. Na poczeniu leczenia farmakologicznego, psychoterapii i "yciowego" wsparcia. Z najnowszych bada wynika,e prawdopodobiestwo wyzdrowienie osoby chorej na schizofreni wynosi ok. 40 proc., na dugotrwae remisje moe liczy kolejnych 20-30 proc. osb leczonych. Szanse maj przede wszystkim ci, ktrzy zaakceptowali swoj chorob, maj codzienne wparcie i udao im si powrci do normalnych spoecznych aktywnoci.