Artroza i choroby staww

Artroza jest przewlek chorob zwyrodnieniow staww. Naley do szerokiej grupy schorze, w ktrych dochodzi do ich uszkodzenia. Jednak w przeciwiestwie do form zapalnych, takich jak np. reumatoidalne zapalenie staww czy zapalenie krgosupa, w ktrych proces zapalny wywizuje si przez uszkodzenie stawu i jest przyczyn powstajcych w nim zmian, w artrozie zapalenie jest efektem procesw chorobowych zachodzcych w stawie i ma charakter przejciowy.


Artyku jest czci publikacji pochodzcej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, ktr naby mona w Kulturalnym Sklepie lub w kad rod w kiosku

Artroza to przewleka choroba zwyrodnieniowa staww. Przy zapaleniach staww te same mechanizmy chorobowe, ktre dotycz tkanek staww, wystpuj w caym organizmie, przy artrozie natomiast choroba dotyka wycznie staww. Artroza dotyczy gwnie tkanki chrzstnej, czyli delikatnej warstwy pokrywajcej zakoczenia koci wewntrz staww, umoliwiajcej ich przesuwanie si wzgldem siebie oraz amortyzujcej wstrzsy zwizane z poruszaniem si. Wie si rwnie z erozj koci, procesami tworzenia tkanki kostnej pooonej bezporednio pod tkank chrzstn, a take ze zmianami zachodzcymi w bonie maziowej i torebce stawowej. Zmianom tym mog towarzyszy ble, ograniczenia funkcjonalne oraz deformacje kostne, chocia choroba moe te przez duszy czas pozosta bezobjawowa. Zdarza si wwczas, e rozpoznanie nastpuje przypadkowo podczas badania radiograficznego wykonywanego z powodw niezwizanych ze schorzeniem. Ewentualny bl spowodowany chorob zwyrodnieniow staww pochodzi z wielu rde (sztywno mini, ucisk na nerwy itp.), ktre powinny zosta odpowiednio wczenie rozpoznane i leczone.

W Polsce, gdzie na artroz cierpi ok. dwch milionw osb, schorzenie to jest najczciej wystpujc chorob staww. Nie obserwuje si oglnych rnic w czstotliwoci zachorowa midzy mczyznami a kobietami, cho wystpuj rnice zwizane z poszczeglnymi grupami wiekowymi. Poniej 45. roku ycia wiksz zachorowalno zauwaa si u mczyzn, natomiast w populacji po 55. roku ycia - u kobiet.



Na artroz cierpi gwnie osoby starsze; szacuje si, e wystpuje ona u ponad 20% osb po 60. roku ycia. Jednak przynajmniej w 18 na 100 przypadkw choroba dotyka osb w wieku produkcyjnym (18-60 lat). Wskazuje to rwnie na fakt, e artroza nie wynika tylko ze zuycia stawu w procesie starzenia si, ale jest jednostk chorobow, charakteryzujc si zmianami metabolicznymi chondrocytw, czyli komrek tkanki chrzstnej. Rozwj choroby nie zawsze przebiega stopniowo. Badania wykazay istnienie zarwno artrozy postpujcej powoli, jak i rozwijajcej si szybko.



Artroza objawy

W przewaajcej czci przypadkw choroba zwyrodnieniowa staww postpuje wolno. Pocztkowo, po pracy lub po wiczeniach fizycznych pojawia si bl niektrych staww. Teoretycznie zwyrodnienie moe wystpowa we wszystkich stawach, ale najczciej obejmuje stawy doni, kolan, bioder oraz krgosupa.



W przypadku artrozy palcw doni, wydaje si, e skonno do tego schorzenia jest dziedziczna. Dotyczy ono najczciej kobiet, zwaszcza po menopauzie. Przy tego rodzaju artrozie niewielkie guzki kostne, zwane guzkami Heberdena, mog pojawia si przy stawach midzypaliczkowych dalszych, inne natomiast, tzw. guzki Boucharda, mog tworzy si przy stawach midzypaliczkowych porednich. Palce wydaj si powikszone i guzkowate, mog bole, sztywnie i drtwie. Jednym z najczciej atakowanych przez chorob staww jest staw znajdujcy si u podstawy kciuka. Artroza doni moe by leczona farmakologicznie, za pomoc ochraniaczy lub ciepem.

Stawy kolanowe s jednymi z najwaniejszych staww, na ktrych opiera si cay ciar ciaa; z tego powodu nale do najczciej atakowanych przez chorob zwyrodnieniow. Staj si wtedy sztywne, spuchnite i bolesne. Chodzenie jest utrudnione, zwaszcza przy ich zwikszonym obcieniu (np. przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach, wchodzeniu do wanny). Nieleczona artroza moe prowadzi do niepenosprawnoci. Leki, kontrola wagi oraz wiczenia pomagaj agodzi objawy choroby, ale w najciszych przypadkach konieczne jest przeprowadzenie chirurgicznego zabiegu wymiany stawu.

Innym stawem w duym stopniu obcionym, jest staw biodrowy; jego zwyrodnienie nie tylko wywouje bl i sztywno, lecz moe rwnie prowadzi do powanej niepenosprawnoci. Bl moe koncentrowa si bezporednio w biodrze, lecz take w pachwinie, wewntrznej czci uda, poladkach lub kolanach. Obcienie bioder mona zmniejszy, chodzc o lasce lub o kulach. Artroza czsto ogranicza ruchy i zgicia staww, co znacznie utrudnia wykonywanie codziennych czynnoci, takich jak np. ubieranie si czy wkadanie butw. Noszenie ochraniaczy podczas chodzenia, stosowanie lekw oraz wiczenia fizyczne s w stanie poprawi funkcjonalno staww, ale jeli bl nasila si, a jego leczenie okazuje si nieskuteczne, konieczne jest stosowanie zabiegw chirurgicznych.

Sztywno i bl szyi lub okolicy ldwiowej, podobnie jak osabienie lub drtwienie ramion, mog by objawami zwyrodnienia krgosupa. Niektrym osobom pomaga spanie na twardych materacach czy wykorzystywanie poduszek podczas siedzenia; innym - terapia ciepem lub wykonywanie wicze fizycznych wzmacniajcych minie plecw i brzucha. W najciszych przypadkach bl moe zagodzi zabieg chirurgiczny, ktry poprawia rwnie funkcjonalno staww.

Naley pamita, e jeeli stawy s nie tylko spuchnite, lecz rwnie gorce i zaczerwienione, moe to oznacza zapalenie staww, zapalenie reumatoidalne lub artroz. Bl nie wystpuje we wszystkich przypadkach. Jedynie 1/3 osb, u ktrych podczas radiografii wykrywa si oznaki artrozy, wykazuje objawy specyficzne dla tego schorzenia.

Artroza przyczyny

Nadal niewyjanione s powody pojawienia si choroby u danej grupy osb, a jej brak u innej. Prawdopodobnie rne formy artrozy maj odmienne przyczyny. Wyodrbniono jednak kilka czynnikw ryzyka, ktre zwikszaj podatno na to schorzenie. Najwaniejszym z nich jest wiek. Ze wzgldu na zuywanie si tkanki chrzstnej odsetek zachorowa jest wikszy u osb starszych. Innymi istotnymi czynnikami ryzyka rozwoju s nadwaga i otyo, ktre zwikszaj prawdopodobiestwo artrozy - gwnie stawu kolanowego i biodrowego, a wic najbardziej obcionych wag.

Niedawno przeprowadzone badania dodatkowo wykazay zaleno midzy otyoci a artroz doni, co skania do przypuszcze, e zbyt dua masa ciaa wpywa rwnie w inny sposb na pojawienie si choroby ni tylko poprzez dodatkowe obcienie. Wrd czynnikw hormonalnych, dziaanie ochronne wydaj si wykazywa estrogeny. Zaobserwowano, e u kobiety w wieku rozrodczym, kiedy stenie estrogenw jest najwiksze, artroza wystpuje rzadziej ni u mczyzn, natomiast po menopauzie, wraz ze spadkiem produkcji hormonw, sytuacja si odwraca. Znaczenie mog mie rwnie czynniki genetyczne. Szczeglnie w przypadku artrozy doni i biodra zakada si istnienie mechanizmu dziedziczenia skonnoci do wystpienia tego schorzenia.

Stwierdzono take, e pewne rodzaje aktywnoci zawodowej zwikszaj ryzyko rozwoju artrozy. S to przede wszystkim zawody wymagajce powtarzalnych ruchw palcw lub innych staww, cikich prac zwizanych z przenoszeniem ciarw lub wymagajcych czstego zginania. Rwnie niektre sporty szczeglnie obciajce organizm, uprawiane w sposb wyczynowy, a take taniec klasyczny, mog stanowi czynniki zwikszajce ryzyko rozwoju artrozy. Przykadem jest artroza kostki, wystpujca rzadko wrd ogu populacji, natomiast typowa dla tancerek, ktre bardzo czsto obciaj ten staw.

Artroz mog wywoa rwnie ostre urazy staww, ale w takim przypadku objawy choroby s widoczne i ograniczone wycznie do stawu, ktrego dotyczy uraz. Niektre nieprawidowoci postawy, np. skolioza krgosupa, powodujc nietypowe lub nierwne obcienie niektrych staww, take mog z czasem doprowadzi do rozwoju artrozy. Istniej rwnie rnice w podatnoci na artroz midzy grupami etnicznymi, np. artroza stawu biodrowego jest rzadsza w przypadku czarnoskrych mieszkacw Republiki Poudniowej Afryki oraz Azjatw.

Artroza rozpoznanie

Nie istnieje pojedyncze badanie suce do rozpoznawania artrozy. Do potwierdzenia obecnoci patologii i wykluczenia innych chorb mona wykorzysta wiele metod diagnostycznych.

  • Przebieg choroby


  • Opis objaww oraz okolicznoci ich pojawienia si i rozwoju dostarcza lekarzowi wielu przydatnych informacji. Istotne mog by rwnie dane dotyczce wpywu tych objaww na ycie codzienne i zawodowe pacjenta.

  • Badanie fizykalne


  • Wizyta u internisty, ktry oceni odruchy i si mini, jest tak samo niezbdna, jak badanie samych staww. Powinno si rwnie uwzgldni zdolno chodzenia, zginania i wykonywania prostych ruchw potrzebnych do normalnego funkcjonowania w yciu codziennym.

  • Badanie radiograficzne


  • Badanie radiograficzne staww dotknitych artroz pozwala na ocen szkd wywoanych przez chorob. Mona rwnie w ten sposb oszacowa utrat chrzstki stawowej, zmiany kostne i nadmierny rozrost tkanki kostnej. Czsto istnieje jednak dua rozbieno midzy uszkodzeniami ujawnionymi w badaniu a objawami. Co wicej, radiografia nie pozwala na wykrycie uszkodze w najwczeniejszej fazie choroby, kiedy nie nastpia jeszcze utrata duej iloci chrzstki.

  • Inne badania

    Inne badania, np. badanie krwi lub nakucie stawu, su do wykluczania chorb, ktre mog by przyczyn podobnych objaww.

    Potwierdzenie rozpoznania artrozy nie jest trudne. Bardziej problematyczne jest ustalenie, czy powodem objaww wystpujcych u pacjenta jest to schorzenie, czy inne dolegliwoci. U osb starszych, ktre szczeglnie czsto cierpi na chorob zwyrodnieniow staww, przyczyn zgaszanych objaww moe wydawa si artroza, podczas gdy w rzeczywistoci objawy te s wywoywane przez inne schorzenia. Bardzo istotne jest rozpoznanie i wyeliminowanie tych problemw, ktre mog wpywa na pogbianie si artrozy, w tym stanw lkowych i depresji, skorelowanych z wystpowaniem tego schorzenia.<.li>

    Artroza leczenie

    Po rozpoznaniu artrozy konieczne jest podjcie szeregu zintegrowanych dziaa, przy uwzgldnieniu potrzeb pacjenta, jego stylu ycia i oglnego stanu zdrowia.

    Leczenie artrozy ma na celu popraw stanu staww poprzez wprowadzenie waciwej rwnowagi midzy aktywnoci fizyczn a odpoczynkiem, kontrol blu przy zastosowaniu rodkw farmakologicznych lub innych rodzajw leczenia, osignicie i utrzymanie odpowiedniej masy ciaa oraz zmian stylu ycia w taki sposb, aby mia on korzystny wpyw na funkcjonowanie staww.

  • wiczenia fizyczne

    Liczne badania wykazay, e wiczenia fizyczne s jedn z najskuteczniejszych metod leczenia artrozy. Kontrolowana aktywno fizyczna moe poprawi nastrj pacjenta, co wspomaga proces leczenia. Zmniejsza rwnie bl, zwiksza elastyczno, poprawia krenie i oglne samopoczucie oraz pozwala na utrzymanie odpowiedniej masy ciaa. Istotne jest, e aktywno fizyczna jest niedrog metod leczenia artrozy. Jeli stosuje si j odpowiednio, pozwala na ograniczenie efektw ubocznych terapii. Wybr i natenie wicze zaley od rodzajw leczonych staww, ich stabilnoci oraz od tego, czy pacjent przeszed ju zabieg wymiany stawu.

  • Odpoczynek i leczenie staww

    Czci terapii artrozy jest take wypoczynek. Pacjenci powinni nauczy si rozpoznawa sygnay pynce z organizmu, wskazujce na potrzeb zwolnienia lub zatrzymania si, co pozwali na uniknicie blu powodowanego przez nadmierne zmczenie. U niektrych pacjentw przydatne okazuj si techniki relaksacyjne, zmniejszenie stresu oraz biofeedback (biologiczne sprzenie zwrotne), a take korzystanie z laski lub ochraniaczy podczas chodzenia, ograniczajc w ten sposb obcienia staww podczas wysiku. Ochraniacze i inne przyrzdy wspomagajce chodzenie pozwalaj rwnie na podtrzymywanie najbardziej osabionych staww oraz utrzymanie waciwej pozycji podczas snu i aktywnoci. Udowodniono jednak, e pomoce te nie powinny by wykorzystywane stale, poniewa mogoby to doprowadzi do zwikszenia sztywnoci i osabienia struktur miniowych, majcych za zadanie podtrzymywanie staww. Minie te powinny by wzmacniane za pomoc odpowiednich wicze.

  • Niefarmakologiczne sposoby umierzania blu

    Istniej rne sposoby leczenia blu bez wykorzystywania rodkw farmakologicznych. Ciepo podawane za pomoc rcznikw, termoforw lub okadw, a take wilgotne i ciepe powietrze w azience mog zmniejszy bl i sztywno staww. W przypadku obrzku staww umierzy bl i zmniejszy uczucie drtwienia pomagaj zimne kompresy i okady z lodu. Lekarz na podstawie badania powinien ustali, czy odpowiedniejsza w danym przypadku bdzie terapia ciepem, czy zimnem. Przy artrozie stawu kolanowego rwnie noszenie specjalnego obuwia lub stosowanie wkadek ortopedycznych umoliwia rozoenie ciaru ciaa, ograniczajc nacisk na staw, a tym samym zmniejszajc bl.

  • Kontrola masy ciaa

    Pacjenci cierpicy na otyo lub nadwag powinni zmniejszy mas ciaa, a tym samym obcienie staww, co pozwoli na spowolnienie albo zatrzymanie postpw choroby. Pomocne w powrocie do normalnej wagi mog by zrwnowaona dieta zalecona przez dietetyka oraz zwikszenie aktywnoci fizycznej.

  • Leki

    Leki s stosowane w celu wyeliminowania lub zmniejszenia blu oraz poprawienia funkcjonalnoci staww. Przy wyborze odpowiednich rodkw naley uwzgldni rne czynniki, np. intensywno blu oraz potencjalne dziaania niepodane preparatu. Do najczciej stosowanych lekw nale:

    Acetaminofen - lek o dziaaniu przeciwblowym, ale nie przeciwzapalnym; jest tak samo skuteczny jak NLPZ, przy czym wywouje mniej dziaa niepodanych i nie podrania odka. U wielu pacjentw okaza si pomocny w leczeniu artrozy, ale powinien by stosowany ostronie u osb cierpicych na choroby wtroby lub naduywajcych alkoholu, a take przyjmujcych NLPZ lub leki przeciwzakrzepowe.

    Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) - wszystkie leki z tej klasy maj dziaanie przeciwblowe i przeciwzapalne, ale poszczeglne substancje rni si od siebie pod wzgldem chemicznym oraz pod wzgldem wpywu na organizm. Wiele z nich jest stosowanych przy leczeniu artrozy; niektre s dostpne bez recepty, a w przypadku innych konieczne jest przepisanie preparatu przez lekarza. Leki te nie s jednak wolne od dziaa niepodanych. Mog podrania odek i jelita, powodujc czasem powane dolegliwoci, np. wrzody, krwotoki oraz perforacje; mog rwnie negatywnie wpywa na prac nerek, cho nie zdarza si to czsto. Dziaania niepodane s tym czstsze, im duej trwa terapia tego typu lekami. Niektrych rodkw nie powinno si przyjmowa cznie z NLPZ, ze wzgldu na ich wpyw na wykorzystanie i pozbywanie si okrelonych substancji przez organizm.

    Inhibitory COX-2 - to grupa NLPZ, ktra dziki zwikszonej selektywnoci w stosunku do enzymu COX-2 moe ogranicza stan zapalny w sposb przypominajcy dziaanie tradycyjnych NLPZ, ale przy mniejszych dziaaniach niepodanych dla ukadu pokarmowego. Wszystkie tego typu leki wi si jednak z wystpujcymi, niekiedy bardzo niebezpiecznymi, dziaaniami niepodanymi, dotyczcymi przede wszystkim pracy serca.

    Inne leki - w leczeniu artrozy mog by wykorzystywane rwnie miejscowe leki przeciwblowe, takie jak kremy, maci i preparaty w aerozolu stosowane bezporednio na skr (np. kapsaicyna), a take kortykosterydy - hormony produkowane w organizmie, ktre przez krtkie okresy mog by rwnie wstrzykiwane do staww dotknitych artroz w celu zmniejszenia blu. W leczeniu artrozy kolana czasem wykorzystuje si kwas hialuronowy, wstrzykujc go do wntrza stawu. Jest on jednym z elementw budujcych tkanki stawowe, zapewniajcy ich odpowiednie nawilenie i odywienie.

  • Leczenie chirurgiczne

    U niektrych pacjentw cierpicych na artroz korzystne moe by przeprowadzenie zabiegu chirurgicznego, ktry pomoe ograniczy bl i zwikszy sprawno pacjenta. Szczeglnie przydatne jest usunicie ze stawu czstek koci lub chrzstki, ktre wywouj mechaniczne deformacje lub blokady, wygadzenie powierzchni bd zmiana ustawienia koci albo zastpienie staww protezami. Protezy mog by wykonane ze stopu metali, plastiku o duej gstoci, a take z materiau ceramicznego; ich trwao wynosi na og 10-15 lat, chocia w 10% przypadkw konieczna okazuje si korekta zabiegu. Rodzaj, ksztat i czci protezy s dostosowywane do masy ciaa, pci, wieku, aktywnoci fizycznej oraz oglnego stanu zdrowia pacjenta. Zanim podejmie si decyzj o leczeniu chirurgicznym, naley podda analizie intensywno blu, stopie niepenosprawnoci oraz wpyw choroby na codzienne ycie pacjenta. Obecnie 80% zabiegw polega na wymianie stawu biodrowego lub kolanowego. Po zabiegu i rehabilitacji chory w mniejszym stopniu odczuwa bl i moe si sprawniej porusza.

  • Leczenie alternatywne

    W leczeniu artrozy mona rwnie wykorzysta niektre rodzaje terapii alternatywnej.

    Akupunktura - polega na nakuwaniu okrelonych punktw na ciele pacjenta, wskazanych przez tradycyjn medycyn chisk, za pomoc cienkich igie; wykazuje skuteczno w umierzaniu blu, dziki czemu moe by z powodzeniem wczona w program leczenia artrozy.

    Fitoterapia i medycyna naturalna - niektrzy pacjenci cierpicy na artroz wykorzystuj metody alternatywne polegajce na noszeniu miedzianych bransoletek, piciu naparw i herbatek zioowych oraz kpielach botnych. Stosujc takie metody, naley pamita o kilku istotnych kwestiach. Tego typu terapie, cho nie stanowi bezporedniego zagroenia dla zdrowia, mog by zwizane ze znacznymi kosztami, a take opni moment poszukiwania terapii o udowodnionej skutecznoci. Obecnie nie zostaa potwierdzona rzeczywista przydatno tego typu metod w leczeniu artrozy.

  • Suplementy diety

    Wydaje si, e glukozamina, siarczan chondroityny i niektre witaminy mog skutecznie osabia objawy artrozy. Wnioski te pochodz jednak z pobienych analiz i wymagaj dalszego potwierdzenia na drodze szerzej zakrojonych, bardziej szczegowych bada, ktre s ju prowadzone.


  • Cho artroza nie jest chorob uleczaln, omwione metody leczenia pozwalaj pacjentom na prowadzenie normalnego trybu ycia. Konieczne jest jednak nauczenie si funkcjonowania z t chorob i odpowiedni stosunek do jej leczenia, tzn. umiejtno dbania o wasne zdrowie. Udzia w programach edukacyjnych, radzenia sobie z chorob oraz samodzielnego udzielania sobie pomocy pozwala pacjentom na lepsze poznanie schorzenia, a take wpywa na fizyczne, emocjonalne i umysowe reakcje na chorob oraz pobudza aktywny udzia pacjenta w procesie leczenia, polegajcy na czynnym uczestnictwie w podejmowaniu dotyczcych go decyzji; tego typu zaangaowanie chorego zwiksza rwnie jego wiar w moliwo prowadzenia penego i samodzielnego ycia.

    Artroza perspektywy na przyszo

    W przeszoci artroz uwaano za nieunikniony element starzenia si. Obecnie wiadomo ju, e nie jest to prawda. Produkcja, utrzymanie i rozpad chrzstki wi si z szeregiem zjawisk, stanowicych obecnie przedmiot zainteresowania badaczy, ktrzy staraj si odnale najsabszy punkt wymienionych procesw. Zdaniem naukowcw wyodrbnienie tego ogniwa pozwolioby na opracowanie nowych strategii profilaktycznych i leczniczych. Cz badaczy koncentruje si na znajdowaniu nowych metod i narzdzi diagnostycznych, ktre umoliwiyby wykrycie choroby w jak najwczeniejszym stadium. Inni skupiaj si natomiast na okreleniu czynnikw genetycznych. Uwaa si, e 20-30% przypadkw artrozy ma podoe dziedziczne; odsetek ten wynosiby 45-65%, gdyby uwzgldni artroz doni i kolana. Wrd pacjentw, u ktrych ju w modym wieku wystpuje jeden z tych rodzajw artrozy, wykryto mutacj genu, ktry ma wpyw na kolagen.

    Inynieria tkankowa stawia sobie za cel znalezienie sposobu na zastpienie chorych komrek i tkanek zdrowymi. Najczciej wykorzystywane do tego celu techniki to zastpienie komrek chrzstki, przeszczep komrek macierzystych oraz terapia genowa. W przypadku lekw, badania koncentruj si na znalezieniu nowych substancji, ktre pomogyby umierzy bl bez wywoywania niebezpiecznych dziaa niepodanych, pojawiajcych si przede wszystkim przy dugotrwaym przyjmowania lekw, co czsto jest niezbdne przy leczeniu artrozy. Inne poddawane badaniom rodki maj za zadanie zapobiega uszkodzeniom staww. Obecnie nie istniej substancje, ktre mogyby hamowa lub blokowa aktywny ju mechanizm chorobotwrczy.

    Due nadzieje wie si z doksycyklin - antybiotykiem, ktry moe hamowa dziaanie niektrych enzymw niszczcych chrzstk; udao si rwnie wyodrbni kilka czynnikw wzrostu nowej tkanki chrzstnej. Naley jednak pamita, e omawiane badania znajduj si eszcze w fazie wstpnej. Take korzystne dziaanie suplementw diety (glukozamina, siarczan chondroityny, witaminy D, C, E oraz betakaroten), ju wczanych do zintegrowanego leczenia artrozy, musi jeszcze zosta potwierdzone naukowo. Skuteczn metod profilaktyczn moe okaza si natomiast wykorzystanie estrogenw, o ile potwierdzi si ich dziaanie obserwowane u kobiet w okresie menopauzy. Jak si wydaje, mae stenie estrogenw zwiksza ryzyko rozwoju artrozy, natomiast hormonalna terapia zastpcza, podjta na pocztku menopauzy, pozwoliaby na zniwelowanie tego zagroenia. Jednak tego typu leczenie jest zwizane z podwyszonym ryzykiem wystpienia problemw z ukadem sercowo-naczyniowym, co wyklucza moliwo dugotrwaego stosowania.

    Kluczem do leczenia artrozy jest stosowanie podejcia zintegrowanego, wykorzystujcego wiedz z rnych dziedzin medycyny, tj. medycyny rodzinnej, ortopedii, reumatologii, chirurgii, fizjoterapii, dietetyki, psychologii oraz edukacji zdrowotnej. W podejciu tym uwzgldnia si nie tylko objawy schorzenia, lecz rwnie dowiadczenia pacjenta i jego postaw w stosunku do choroby, a take wykorzystuje pomoc czonkw rodziny i otoczenia.