Jak prchnica szczerbi nam zby

Tyle reklam past i szczoteczek, tyle w kko powtarzanych wskazwek, jak dba o zby. I co? I nic! 90 proc. Polakw wci ma prchnic
W krajach Europy Zachodniej ten odsetek jest kilkakrotnie mniejszy, najlepszy - w krajach skandynawskich, gdzie wynosi tylko 10-15 proc. Dlaczego dzieli nas od nich a taki dystans? Stomatolodzy wymieniaj trzy powody: ich mieszkacy czciej ni Polacy myj zby, czciej chodz do dentysty i zdrowiej si odywiaj, przynajmniej dla zbw. W Skandynawii ju kilkadziesit lat temu prowadzono kampanie spoeczne pod hasem "Tydzie bez sodyczy", czstujc dzieci sodkociami tylko w niedziele. Prchnica nieco czciej dotyka kobiet ni mczyzn. Przyczyna tkwi w skadzie liny. Ukad hormonalny mczyzn sprawia, e ich lina ma wiksz zdolno obrony przed bakteriami wywoujcymi prchnic. Tymczasem u kobiet zdolnoci obronne liny obniaj si jeszcze w okresie ciy i karmienia piersi. Wiksze ryzyko wystpuje te u: dzieci podczas wyrzynania si pierwszych trzonowych zbw staych, w wieku 11-14 lat, kiedy wyrzynaj si drugie zby trzonowe, midzy 40. a 50. rokiem ycia, kiedy obniaj si dzisa, oraz u osb starszych, ktre zaniedbuj higien zbw, bo trac sprawno w rkach. W wielu publikacjach zwraca si te uwag, e osoby lepiej wyksztacone i sytuowane bardziej dbaj o higien, a w zwizku z tym maj zdrowsze zby. Dentyci s jednak ostroni - wrd pacjentw z najbardziej zaniedbanymi zbami maj wielu bogatych przedsibiorcw.



Wesp w zesp

S cztery przyczyny wystpienia prchnicy, a choroba rozwinie si jedynie wtedy, gdy wystpi wszystkie jednoczenie.

1. Bakterie - prchnic inicjuj paciorkowce Streptococcus mutans. Gdy prchnica dochodzi do gbszych partii zba, ich rol przejmuj bakterie paeczki - Lactobacillus. Oba rodzaje bakterii wystpuj w jamie ustnej kadego czowieka, ale w ladowych ilociach. Staj si jednak szczeglnie aktywne i zaczynaj si gwatownie namnaa, gdy wraz z pokarmem dostarczymy im cukrw. Miejscem, gdzie bakterie znajduj bezpieczne schronienie, jest pytka nazbna. Pocztkowo rozwijaj si w niej tylko paciorkowce, ale w tzw. dojrzaej pytce nazbnej (np. po tygodniu niemycia zbw) doskonale potrafi si rozwija take Lactobacillus.

2. Cukry - w wyniku ich przemiany paciorkowce wytwarzaj w jamie ustnej zakwaszone rodowisko sprzyjajce demineralizacji szkliwa. Cukry wystpujce naturalnie w pokarmach (np. w owocach) s mniej niebezpieczne, natomiast cukry dodawane do jedzenia, np. sacharoza w herbacie czy wszelkich sodyczach, znacznie silniej wpywaj na ryzyko wystpienia choroby.

3. Podatno zbw - zaley od indywidualnych cech organizmu, m.in. od czynnikw genetycznych decydujcych o tym, e mamy np. sabe szkliwo i bakteriom atwiej je naruszy. Przy duej indywidualnej podatnoci na prchnic nawet niewielkie iloci spoywanych sodyczy znacznie podwyszaj niebezpieczestwo psucia si zbw.

4. Czas - eby doszo do prchnicy, wszystkie wymienione ju czynniki musz zadziaa jednoczenie, i to przez duszy okres. Dla jednych bdzie to kilkanacie lat, dla innych kilka. W przypadku osb najbardziej podatnych na prchnic wystarczy zaniedbanie higieny zbw przez kilkanacie tygodni.

To tylko maa plamka?

Zb zbudowany jest z czterech rodzajw tkanki. Na jego powierzchni znajduje si szkliwo - najtwardsza tkanka wystpujca w ludzkim organizmie, pod nim znajduje si zbina i cement korzeniowy, wewntrzn komor zba wypenia miazga. W pierwszym etapie rozwoju prchnicy na zaatakowanym szkliwie pojawia si jedynie niewielka plamka. Sami raczej jej nie dostrzeemy - jest biaawa i matowa, wic niewiele rni si od zdrowej tkanki. Dowiadczony dentysta moe j jednak zauway, poniewa inaczej rozprasza si na jej powierzchni wiato. Najczciej plamki dajce pocztek prchnicy pojawiaj si wzdu bruzd i dokw na tzw. powierzchni ujcej zba i trudno dostpnych powierzchniach stycznych. Proces niszczenia szkliwa mona jeszcze odwrci i doprowadzi do wygojenia si plamki. Kolejny etap rozwoju choroby to prchnica powierzchowna. Wtedy mwi si ju o ubytku, czyli tym, co potocznie nazywamy dziur w zbie. Powierzchnia zba staje si szorstka. Taka zmiana ju si nie zagoi. Zaawansowane postacie choroby to prchnica rednia (do jednej trzeciej gbokoci zbiny) i gboka (w najgorszym wypadku dochodzi do samej miazgi). W przypadku prchnicy redniej ubytek - o ile znajduje si w widocznym miejscu - moemy zauway ju sami, ogldajc zby w lustrze (a take uywajc dentystycznego lusterka). Tylko u osb bardzo wraliwych na tym etapie prchnicy pojawia si bl, na og po zjedzeniu czego sodkiego. Innych zb nie boli, cho prchnica rozwija si dalej. Wyrany bl pojawia si dopiero na etapie prchnicy gbokiej. Moe by samoistny, czyli niewywoany przez aden czynnik zewntrzny, moe te pojawia si po zjedzeniu czego sodkiego, zimnego lub gorcego, a take przy gryzieniu (znak, e zakaona zostaa ju miazga). Jeli chory nie pjdzie do dentysty, dochodzi do nieodwracalnego zapalenia miazgi i martwicy. Zb chwilowo przestaje bole, ale martw miazg zaczynaj poywia si bakterie, doprowadzajc do jej rozkadu, czyli zgorzeli, a pniej zapalenia okostnej. W tym momencie bl powraca ze zwielokrotnion si (boli ju nie tylko zb, ale caa gowa) i nie mona go umierzy dostpnymi bez recepty lekami przeciwblowymi.

Diagnoza i leczenie

Do wykrycia i leczenia prchnicy dentyci uywaj dzi wszystkiego, co oferuje nowoczesna medycyna. Standard to zdjcie rentgenowskie, ale uywa si te kamer wewntrzustnych, aparatw USG z supermaymi gowicami, tomografii komputerowej, rnego rodzaju laserw i rezonansu magnetycznego. Jest wiele nowych metod leczenia, ale podstawowym narzdziem dentysty dalej pozostaje wierto. Na etapie prchnicy pocztkowej, kiedy na szkliwie pojawia si matowa plamka, mona jeszcze zapobiec powstaniu ubytku. Wskazane jest uycie kilku sposobw naraz: rezygnacja z jedzenia sodyczy, przeprowadzenie zabiegu usunicia pytki nazbnej, podawanie w miejsce zmian preparatw zawierajcych zwizki fluoru i stymulowanie wydzielania liny, ktra wypukuje bakterie z przestrzeni midzy zbami bakterie i resztki pokarmu. Dziki temu rana na zbie moe si zagoi. Na kolejnych etapach rozwoju prchnicy choroby nie da si ju odwrci. Potrzebna jest interwencja chirurgiczna - tak wanie dentyci nazywaj borowanie i plombowanie zba. W przypadku niewielkich ubytkw mog by jeszcze stosowane ultradwiki (su te do usuwania zogw na zbach). Jedn z nowszych metod jest te tzw. abrazja powietrzna (strumie powietrza z piaskiem ciera chor tkank). Niewielkie ubytki mona take oczyszcza specjalnym elem, ktry "rozpuszcza" prchnic. Metoda ta jest jednak czasochonna (borowanie trwa kilka minut, rozpuszczanie elem 30-60 minut). Reklamowana przez niektre gabinety ozonoterapia waciwie suy jedynie odkaaniu ubytkw. Podstawow metod leczenia ubytkw w prchnicy redniej i gbokiej jest usuwanie chorej tkanki za pomoc rnego rodzaju wierte, a nastpnie wypenianie ubytku plomb. Najbardziej trwaym materiaem na plomby jest amalgamat (stop rtci i kilku innych metali), ale niechtnie si go dzi stosuje ze wzgldu na ciemny kolor. Idealnie do koloru zba mona dobra plomby z tzw. materiaw kompozytowych (wiatoutwardzalnych). Wi si one dobrze ze zdrow tkank zba, s jednak o wiele sabsze od amalgamatu. Do zakadania plomb uywa si take cementw szko-jonomerowych. Skutecznie zapobiegaj dalszemu rozwojowi prchnicy, bo dobrze wi si ze szkliwem i zbin, ale szybko cieraj si i trzeba je po stosunkowo niedugim czasie wymienia. Jeli prchnica dojdzie do miazgi zba, jedyne wyjcie to tzw. leczenie endodontyczne, czyli kanaowe. Polega ono na zatruciu lub znieczuleniu miazgi znajdujcej si w koronie zba oraz w kanaach korzeniowych. Potem dentysta usuwa miazg, wypenia kanay specjaln mas i zakada plomb. Zb jest jednak ju martwy i nie tak silny jak ywy, np. moe si kruszy. Nieleczona prchnica moe doprowadzi do bardzo gronych w skutkach powika: zapalenia okostnej, zapalenia minia sercowego czy kbuszkowego zapalenia nerek.

Mleczaki trzeba leczy!

- Podstawowe zasady zapobiegania prchnicy s nam powtarzane od najmodszych lat: czste mycie zbw, nitkowanie w celu usunicia resztek jedzenia tkwicych midzy zbami, unikanie sodyczy, regularne kontrole u dentysty. Powinno si je powtarza co p roku, jednak pacjenci szczeglnie naraeni na ryzyko prchnicy powinni odwiedza gabinet stomatologiczny nawet co trzy miesice.

- Dziecko rodzi si z jaow jam ustn. Bakterie, ktre w przyszoci mog przyczyni si do pojawienia si prchnicy, dostaje od matki. Poniewa mleko z piersi i podawane niemowlakowi kaszki zawieraj cukry, szkodliwe bakterie mog zacz si rozwija. By temu zapobiec, trzeba czyci dziecku buzi, uywajc specjalnej szczoteczki na palec.

- Rodzice nie powinni lekceway prchnicy pojawiajcej si u dzieci w zbach mlecznych, uznajc, e na ich miejscu i tak wyrosn zdrowe zby stae. Rozwijajce si w?mlecznych dziurach bakterie zaatakuj bowiem zby stae ze zwielokrotnion si.

- Prchnicy zapobiega fluor. Mona wykona zabieg fluoryzacji, ale wana jest te dieta. Produkty zawierajce najwicej fluoru to suszone ryby, miso, herbata, szpinak i orzechy.

- Jeli mamy zdrowe lub zaleczone zby, moemy zdecydowa si na tzw. lakowanie, czyli wypenienie pynnym materiaem wiatoutwardzalnym bruzd w zbach trzonowych i przedtrzonowych.

Ju w ciy Zwalczaj prchnic u dziecka

Ju planujc ci, przysza mama moe prbowa ograniczy ryzyko wystpienia prchnicy u jej dziecka. Leczc zby, pozbawi si nadmiaru bakterii wywoujcych chorob i zmniejszy ryzyko szybkiego zakaenia nimi niemowlcia. Z tego samego powodu powinna szczeglnie dba o zby w ciy, zwaszcza e zmiany hormonalne sprzyjaj wwczas pojawieniu si problemw z dzisami (krwawienia, obrzki). Wskazane s czste wizyty kontrolne, zmiana szczoteczki do zbw na bardziej mikk i pukanie jamy ustnej specjalnymi pynami. Istotna jest dieta bogata w witamin A, C, D i E, a take w wap, fosfor i potas. Te same zalecenia odnosz si do okresu karmienia piersi.