Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Rodzaj wykonywanych badań kału w laboratorium zależy od podejrzewanego schorzenia. Z pobranego kału sporządzane są preparaty, które następnie ogląda się pod mikroskopem świetlnym, szukając pasożytów lub ich jaj, niestrawionych resztek pokarmowych (np. włókien mięsnych, włókien tkanki łącznej, ziaren skrobi). Dodatkowo w kale określa się ilość tłuszczu oraz analizuje aktywność niektórych enzymów trawiennych. W badanej próbce kału można również określić obecność krwi. Niekiedy kał wysiewa się na podłoża ze specjalnymi pożywkami, żeby ułatwić wzrost bakterii i określić ich szczep.
Czemu służy badanie?
Badanie kału jest jedną z podstawowych analiz wykonywanych w schorzeniach przewodu pokarmowego. Umożliwia ono ustalenie przyczyny choroby zakaźnej jelit oraz choroby pasożytniczej przewodu pokarmowego. Na podstawie analizy kału można wnioskować o zdolności jelit do wchłaniania pokarmu i pośrednio o wydzielaniu enzymów trawiennych trzustki. Wykazanie obecności krwi w kale - tzw. badanie na krew utajoną jest wykonywane, gdy lekarz podejrzewa krwawienia z przewodu pokarmowego.
Wskazania do wykonania badania
Badanie na krew utajoną jest badaniem przesiewowym w kierunku raka jelita grubego. Powinno być wykonywane co roku u osób po 50. roku życia, u których istnieje zwiększone ryzyko rozwoju raka jelita grubego .
Ponadto w celu diagnostyki:
- chorób zakaźnych jelit,
- chorób pasożytniczych przewodu pokarmowego,
- chorób trzustki ,
- zaburzeń wchłaniania pokarmu z jelit.
Badanie okresowe na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych przewodu pokarmowego może być wykonane bez zlecenia lekarza. Pozostałe analizy kału są wykonywane na zlecenie lekarza.
Badania poprzedzające
Zakres badań jest ustalany indywidualnie z lekarzem prowadzącym w zależności od schorzenia.
Sposób przygotowania do badania
Próbki stolca przesyłane do badania w celu ustalenia lub potwierdzenia choroby zakaźnej jelit lub pasożytniczej przewodu pokarmowego należy pobrać w jak najwcześniejszym okresie choroby - jeszcze przed zażyciem leków przeciwbakteryjnych lub przeciwrobaczych. W przypadku gdy kał jest przesyłany do badania na tzw. zawartość krwi utajonej, pacjent uprzednio powinien przez 3 dni stosować dietę bezmięsną, wykluczając potrawy zawierające krew (np. kaszanka, czarnina), jarzyny zielone oraz rzepę i chrzan. Dieta powinna być bogata w błonnik i inne substancje nieprzyswajalne (np. chleb razowy, kasza gryczana, warzywa i owoce bez elementów zielonych). Ponadto w tym czasie pacjent nie powinien przyjmować leków doustnych, takich jak: aspiryna, witamina C , żelazo i inne preparaty zawierające te składniki (np. scorbolamid). Nie należy przesyłać kału do badania, jeżeli występują krwawienia z żylaków odbytu lub podczas miesiączki. Trzeba również zwrócić uwagę na sposób mycia zębów - zbyt twarda szczoteczka może uszkadzać dziąsła, doprowadzając do ich krwawienia, co może być przyczyną wykrycia krwi w kale.
Opis badania
Kał do badania pobiera się podczas naturalnego wypróżnienia, bez użycia środków przeczyszczających (np. parafiny) lub lewatywy. Jedynie w szczególnych sytuacjach na zlecenie lekarza kał jest pobierany po uprzednio dokonanej lewatywie (patrz "Sposób przygotowania do badania" w "Kolonoskopia"). Kał oddaje się do dowolnego naczynia uprzednio dokładnie umytego wodą z detergentem, dokładnie wypłukanego i osuszonego (np. nocnik, basen). Nie należy oddawać kału do muszli klozetowej! W przypadku niemowląt i małych dzieci kał można pobrać z pieluszki tetrowej wcześniej wyjałowionej przez prasowanie gorącym żelazkiem. Następnie pobiera się łyżeczką lub drewnianą szpatułką porcję kału i przenosi się ją do pojemnika, który oddajemy do laboratorium (pojemnik i łyżeczkę/szpatułkę otrzymuje się z laboratorium, w którym przeprowadza się analizę kału, lub z najbliższej stacji sanepidu).
W przypadku gdy występują naprzemiennie stolce prawidłowe i biegunkowe, do badania należy przesłać stolec biegunkowy. Kiedy oddany kał zawiera domieszkę krwi, śluzu, ropy itp., do laboratorium przesyła się próbkę kału z tymi składnikami. Kiedy pobiera się kał, by wykryć pasożyty, należy pamiętać o tym, że są one bardzo wrażliwe na zmiany warunków środowiska (np. temperatura, kontakt z powietrzem). Dlatego też badanie to musi być wielokrotnie powtarzane, zwykle w odstępach 2-3-dniowych. Bardzo ważne jest, aby próbki kału pobierać z różnych miejsc masy kałowej, a do laboratorium dostarczyć nieco więcej kału niż w przypadku innych badań. Jeśli celem badania jest stwierdzenie główki tasiemca, do laboratorium przesyła się cały oddany kał. Próbki kału na tzw. krew utajoną bada się z trzech kolejnych wypróżnień, z tym że z każdego wypróżnienia pobiera się dwie próbki kału. Zależnie od celu badania przekazane do laboratorium próbki kału poddawane są określonym zabiegom analitycznym. Z tego powodu czas oczekiwania na wynik może być różny - od kilku godzin do kilkunastu dni. Wynik badania przekazywany jest w formie opisu.
Co zgłosić lekarzowi wykonującemu badanie
Skierowanie od lekarza prowadzącego, w którym podany jest cel badania. Przyjmowane leki w ciągu ostatnich kilku dni. Rodzaj diety stosowanej wciągu ostatnich kilku dni. Krwawienia z odbytu podczas oddawania stolca, inne krwawienia, np. z nosa, dziąseł - dotyczy to badania kału na tzw. krew utajoną.
Jak zachowywać się po badaniu?
Nie ma specjalnych zaleceń. W przypadku badania kału na obecność pasożytów (badanie parazytologiczne) lub na tzw. krew utajoną kał z różnych wypróżnień należy dostarczać do laboratorium kilkakrotnie. Zalecenia w tym względzie są często ustalane indywidualnie przez lekarza prowadzącego.
Możliwe powikłania po badaniu
Brak powikłań. Badanie może być powtarzane wielokrotnie i wykonywane w każdym wieku.
Czytaj także:
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
Rak jelita? Mnie to nie dotyczy
