Kaszel - najczstsze przyczyny, rodzaje i powikania

Odruchowy mechanizm fizjologiczny, pozwalajcy na usuwanie z drg oddechowych substancji obcych (cia obcych, dymw, pyw) lub produktw samych drg oddechowych, takich jak wydzielina oskrzelowa. Objawia si bardziej lub mniej gbokim wydechem, po czym nastpuje krtkie zamknicie (trwajce ok. 0,2 s.) goni, podczas ktrego z powodu zwenia mini oddechowych powstaje dodatnie cinienie na powierzchni puc i wewntrz drg oddechowych.
Artyku jest czci publikacji pochodzcej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, ktr naby mona w Kulturalnym Sklepie lub w kad rod w kiosku

Gonia otwiera si nagle, a cinienie wewntrz drg oddechowych wzrasta. Przepyw powietrza wyrzucanego przyspiesza do 30-50 m/s i osiga maksymaln prdko, ktra moe przekroczy 120 km/h.



Drganie grnych drg oddechowych i wydychanego powietrza powoduje charakterystyczny, gwatowny dwik kaszlu. Przepyw zatrzymuje si z powodu ponownego zamknicia goni lub dziaania regulujcego mini oddechowych, ktre przywraca zwyke cinienie pcherzykowe. W niektrych przypadkach nie wystpuje faza wdechu, ktra poprzedza wymuszony wydech; przepyw powietrza jest wwczas mniejszy.

Receptory kaszlu s zlokalizowane gwnie w krtani, tchawicy i w oskrzelach a do rozgazie pitego-szstego rzdu. Orodki nerwowe kaszlu mog by aktywowane take przez impulsy, ktre przebiegaj wzdu nerwu trjdzielnego, splotu krtaniowego i innych nerww wychodzcych z nosa, zatok przynosowych, krtani, opucnej, osierdzia i przepony. Tumaczy to, w jaki sposb uszkodzenia na poszczeglnych poziomach, take poza drogami oddechowymi, mog spowodowa kaszel.

Kaszel jest prawdopodobnie najbardziej oczywistym objawem zapalenia drg oddechowych, dziki ktremu mona uzyska wskazwki umoliwiajce ustalenie rozpoznania. Kaszel najczciej jest wywoywany przez zapalenie krtani; jest to tzw. kaszel gardowy, zwykle wystpujcy bez kataru i okrelany mianem suchego kaszlu; drug przyczyn jest zapalenie tchawicy. Rzadziej jest to zakaenie oskrzeli.

Brzmienie kaszlu moe dostarczy dowiadczonemu lekarzowi wanych informacji.

Postawienie diagnozy uatwia rwnie ocena plwociny, np. odkrztuszanie wydzieliny luzowej rano moe oznacza przewleke zapalenie oskrzeli lub chorob grnych drg oddechowych, natomiast tawa lub zielonkawa plwocina moe by oznak infekcji oskrzelowo-pucnej, zapalenie puc, rozstrzenia oskrzeli.

Czst przyczyn kaszlu, zwykle nierozpoznan przez pacjenta ani lekarza, jest spywanie wydzieliny z tylnej czci jamy nosowej, pobudzajce receptory kaszlu w gardle i krtani. Wiele pylic puc, takich jak krzemica i pylica azbestowa, powodujc skurczenie i naciganie miszu puca, moe pobudza receptory pucne kaszlu.

Gwne przyczyny chorobowe kaszlu

Przyczyny powodujce kaszel mog by rne:

1) przyczyny rodowiskowe i zwizane ze rodowiskiem pracy. Due stenie produktw spalania zanieczyszcze znajdujcych si w mieszaninach wglowodorw (dwutlenku siarki, tlenku azotu itd.), rozpuszczalnikw przemysowych, substancji lotnych lub dranicych gazw (ksylol, toluen, amoniak) powoduje kaszel wskutek bezporedniego dranienia receptorw kaszlu albo zmian zapalnych bon luzowych oskrzeli, np. nadmiernego wydzielania luzu (zapalenie oskrzeli spowodowane nadmiernym wydzielaniem luzu) lub uszkodzenia mechanizmw samooczyszczania oskrzeli.

Przyczyn kaszlu u wielu osb niepalcych jest bierne wdychanie dymu tytoniowego. Podobnie jak w przypadku wielu innych substancji dranicych, wdychanie dymu papierosowego moe spowodowa zatkanie oskrzeli u osb z nadreaktywnoci drg oddechowych;

2) infekcje oskrzeli i puc, podczas ktrych kaszlowi towarzyszy odkrztuszanie luzowo-ropnej wydzieliny;

3) nadreaktywno oskrzeli. Po infekcji wirusowej drg oddechowych czsto obserwuje si nadreaktywno oskrzeli, ktrej jedynym objawem moe by kaszel, zasadniczo suchy lub z niewielkim odkrztuszaniem. Wystpowanie nadreaktywnoci oskrzeli i kaszlu moe wystpowa do 6-8 tyg. po zapaleniu wirusowym.

Kaszel czsto pojawia si u pacjentw z przewlekymi chorobami serca. W takim przypadku moe by spowodowany zamkniciem grnych drg oddechowych, ktre nastpuje po zastoinowej niewydolnoci serca (wpywajcej na podluzwkowe naczynia ylne oskrzeli). Z nadreaktywnoci oskrzeli i kaszlem moe wspwystpowa polipowato nosa;

4) nadmierna sekrecja luzu oskrzelowego. W wielu przypadkach przewlekego zapalenia oskrzeli w fazie pocztkowej wystpuje nadmierne wydzielanie luzu, take bez widocznych objaww niedronoci drg oddechowych (wyniki bada czynnociowych ukadu oddechowego czsto s prawidowe). Kaszel, zwykle z odkrztuszaniem i wydzielin luzow, jest czsto jedynym objawem, ktry inicjuje szukanie pomocy lekarskiej;

5) niedrono grnych drg oddechowych, obserwowana nie tylko u osb palcych, ale take u pacjentw otyych lub z marskoci wtroby; prawdopodobnie u tych ostatnich wan rol w powstaniu kaszlu odgrywa nadmierne uniesienie przepony;

6) zmiany nowotworowe puc; czstotliwo wystpowania kaszlu jako pocztkowego objawu raka puc jest bardzo rna (20-85%), jednak w 70-90% kaszel jest obecny w bardziej zaawansowanych stadiach tej choroby;

7) leczenie inhibitorami konwertazy angiotensyny (ACE). Gwatowny kaszel moe by rwnie rzadkim dziaaniem niepodanym terapii przeciwnadcinieniowej za pomoc inhibitorw konwertazy angiotensyny, ktre zanika po przerwaniu terapii. U pacjentw stosujcych inhibitory ACE wykazano nadreaktywno oskrzeli. Dane te zwracaj uwag na konieczno ostronego stosowania tej grupy lekw u pacjentw z astm lub ze znaczn nadreaktywnoci oskrzeli;

8) choroby garda i krtani. Przewleke zapalenie krtani i garda oraz pierwsze stadia choroby nowotworowej mog wywoywa kaszel, zwykle bez odkrztuszania, z powodu bezporedniej stymulacji receptorw znajdujcych si w nosie, gardle i krtani;

9) przyczyny psychogenne; moe by objawem lku lub zespou psychotycznego, wspwystpowa z tikiem twarzy lub barkw, podobnie jak utrata sw z powodu pogorszonej stymulacji gwnych orodkw nerwowych;

10) kaszel idiopatyczny. U pewnej liczby pacjentw cierpicych na przewleky kaszel adne badania nie pozwalaj na ustalenie jego etiologii.

W tej grupie pacjentw wiele osb cierpi na depresj lub stany lkowe, a leki uspakajajce lub antydepresyjne s nieskuteczne.

Opisano take moliwo wystpowania kaszlu spowodowanego przewlekym pogorszeniem stanu drg oddechowych z powodu samego kaszlu.

Powikania kaszlu

Podczas napadw kaszlu rozerwanie pcherzykw pucnych lub pcherzy w tkance cznej okoooskrzelowej i naczyniowej moe doprowadzi do odmy rdpiersia (czciej wystpujcej u osb modych). Jeli pcherzyki s umiejscowione na powierzchni puc (podopucnowe), ich zerwanie powoduje samoistn odm opucnej.

W wyniku napadw kaszlu, szczeglnie u pacjentw z przewlek obturacyjn chorob puc, moe wystpi utrata przytomnoci, prawdopodobnie spowodowane nagym zmniejszeniem rzutu serca podczas atakw napadowych kaszlu i wynikajcym z tego pogorszeniem utlenienia gwnych orodkw nerwowych.

Wynikiem duego cinienia ylnego podczas kaszlu moe by pknicie y podspojwkowych, podluzowych nosa lub splotu odbytowego. Odruchy kaszlowe mog rwnie spowodowa pobudzenie nerwu bdnego, co w konsekwencji moe by przyczyn bradykardii.

Ciki kaszel moe spowodowa uszkodzenie mini brzusznych (szczeglnie minia prostego brzucha) i zamania eber, zwykle zlokalizowane z boku i na dole. Czstym powikaniem kaszlu u osb starszych i otyych jest nietrzymanie moczu.

Dokadna analiza charakterystycznych cech kaszlu moe przyczyni si do rozpoznania rodzaju schorzenia drg oddechowych. W szczeglnoci jego brzmienie dostarcza lekarzowi wanych informacji pozwalajcych ustali przyczyn. Z tego powodu podczas wizyty lekarskiej pacjent jest proszony o zakasanie. Czynno kasania pozwala rwnie na oczyszczenie z ewentualnych pozostaoci wydzieliny z puc, ktra utrudnia usyszenie odgosw charakterystycznych dla niektrych chorb, takich jak: rozedma puc, astma itp.

Kaszel- rne typologie

Wskazwki pomocne w rozrnianiu rodzajw kaszlu

Na podstawie charakterystyki akustycznej mona rozrni pewne podstawowe rodzaje kaszlu:

1) kaszel suchy - opisywany jest jako dranicy i wystpuje bez obecnoci flegmy. Pojawia si w stanach zapalnych garda, krtani, tchawicy i oskrzeli, podczas ktrych luzowa wydzielina jest nieobecna lub stanowi gst tre pynn silnie przylegajc do cian organw, co utrudnia jej usuwanie za porednictwem kaszlu. Wystpuje rwnie podczas stanw podranienia opucnej, ktre moe by wywoane zapaleniem puc. Jest typowy dla palaczy ze wzgldu na podranienie krtani. W tym przypadku wspwystpuje z porannym kaszlem nieytowym, w momencie gdy nastpuje zmiana pozycji ciaa z poziomej na pionow i nagromadzony podczas nocy luz zaczyna si przemieszcza;

2) kaszel mokry - powszechnie nazywany rwnie kaszlem wilgotnym lub produktywnym ze wzgldu na przemieszczanie si plwociny przez oskrzela i tchawic, ktremu towarzyszy proces odksztuszania. Nie zawsze luz jest usuwany, poniewa w gardle moe z powrotem zosta poknity do przeyku. Powtrne poykanie drobnoustrojw i wydzielin, ktre szerz stan zapalny, tumaczy, dlaczego podczas przezibienia wystpuj rwnie ble odka i okolic brzucha. Mokry kaszel wystpuje w przewlekych i ostrych zapaleniach oskrzeli podczas fazy wydzielania, w zapaleniach puc i przestrzeni oskrzelowych podczas fazy upynniania si nieytu i w obrzkach puc;

3) kaszel wykrztuny - jest to rodzaj gwatownego kaszlu. Charakteryzuje si seri krtkotrwaych atakw na wydechu (powietrze jest wypychane na zewntrz), po ktrej nastpuje raptowny i wiszczcy wdech (powietrze jest nabierane do puc). Napady kaszlu mog pojawia si w niektrych przypadkach ostrego stanu zapalnego bony luzowej oskrzeli spowodowanego czynnikami zakanymi (drobnoustroje i wirusy), a take innymi czynnikami, takimi jak gazy toksyczne, opary z odpadw przemysowych, przenikanie pyw lub cia obcych do drg oddechowych (nieprawidowe lub zaburzone poykanie itp.);

4) kaszel szczekajcy - jest to chrapliwy kaszel charakterystyczny w stanach opuchlizny strun gosowych, ktra powstaje zazwyczaj w zapaleniach krtani i moe by spowodowana zarwno drobnoustrojami, jak i stanami alergicznymi wraz z obrzkiem goni. Czsto czynnikami towarzyszcymi temu rodzajowi kaszlu s zachrypnicie i afonia. Objawy te przemijaj w wyniku zaniku opuchlizny strun gosowych wraz z przywrceniem dwicznoci gosu. W przypadku kaszlu o podou alergicznym, ktry jest skojarzony z astm oskrzelow, naley zastosowa natychmiastowe i intensywne leczenie, aby zapobiec przerodzeniu si w niebezpieczne ataki dusznoci. W ekstremalnych sytuacjach powinno si zastosowa tracheostomi (otwr jednej z drg dostpu powietrza w tchawicy wykonany pomidzy skr szyi a przylegymi tkankami);

5) kaszel bitonalny - jest to kaszel, na ktry skadaj si dwa dwiki o rnej tonacji; pierwszy wytwarzany w gardle i drugi powstajcy na odcinku tchawicy lub oskrzeli w zwizku ze zweniem drg oddechowych. Pojawia si przy stanach zapalnych migdakw gardowych (adenopatia), opuchlinie, nowotworach i cystach lub w wyniku ucisku tchawicy spowodowanego poszerzeniem si aorty (ttniak). Wszystkie powysze schorzenia zostaj natychmiastowo zdiagnozowane za pomoc radiografii lub TK (tomografii komputerowej) lub podczas bezporedniego ogldu podczas bronchoskopii. W niektrych przypadkach pobiera si materia biologiczny, aby okreli natur struktury, ktra toruje drog oddechow (biopsja);

6) kaszel bezgony - wystpuje w przypadku rozlegych uszkodze strun gosowych (od grulicy po nowotwory) lub w stanach powanego osabienia organizmu.

Wskazwki w przypadku wystpienia kaszlu

Kaszel jest jedn z reakcji odruchowych, ktrych funkcja polega na usuwaniu cia obcych z organizmu, w tym przede wszystkim luzowych wydzielin. Funkcja ochronna jest wanym aspektem kaszlu, ktry naley bra pod uwag w zakresie doboru odpowiednich rodkw leczniczych. W wielu przypadkach zapale tchawicy, oskrzeli, puc kaszel jest prawidow i oczekiwan reakcj (pod warunkiem, e nie cechuje si nadmiern intensywnoci). Z tego powodu niewaciwe lub nieumiarkowane podawanie rodkw kojcych moe mie szkodliwy efekt, ktry doprowadzi do nagromadzenia si nieytu. Patologiczne wydzieliny w oskrzelach powoduj rozprzestrzenianie si drobnoustrojw zakanych i mog sta si przyczyn odoskrzelowego zapalenia lub ropnia puc.

Kaszel jest objawem choroby i jako taki powinien by leczony

Nie naley zatem przeprowadza leczenia, ktre ma na celu tylko zwalczenie odruchu kaszlu na rzecz innych objaww: chwilowe polepszenie stanu osignite przy uyciu nieodpowiednich rodkw moe wywoa pogorszenie si gwnego procesu chorobowego. Kaszel u dziecka z odoskrzelowym zapaleniem puc i kaszel u osoby starszej o tym samym schorzeniu musi by respektowany z okrelonymi ograniczeniami. Nie naley stosowa si do reguy umierzenia kadego rodzaju kaszlu za pomoc jakiegokolwiek rodka leczniczego. Naley natomiast zdiagnozowa wczeniej jego pochodzenie i nastpnie podj rodki zapobiegawcze waciwe dla danego przypadku.

W sytuacji, gdy kaszel jest suchy, dranicy i nie ustpuje, nawet jeli czynniki patologiczne zostay wyeliminowane, nie peni on ju funkcji obronnej, a staje si uciliwy i szkodliwy. Powtarzajce si gwatowne i bezcelowe wstrzsy ciaa podraniaj oskrzela, wywoujc wymioty. Utrudniaj rwnie odpyw krwi z gowy, w wyniku czego twarz staje si przekrwiona i mog nastpi krwotoki z nosa, uszu i w spojwkach oczu. Jest to typowy stan, np. dla krztuca. W tym przypadku leki kojce kaszel s szczeglnie wskazane przy zachowaniu odpowiednich rodkw ostronoci.