Czerniak z這郵iwy

Nowotw鏎 z這郵iwy powsta造 z kom鏎ek maj帷ych zdolno嗆 wytwarzania melaniny. Mo瞠 kszta速owa si na sk鏎ze wszystkich cz窷ci cia豉, w oku i, rzadko, b這nach 郵uzowych narz康闚 p販iowych, odbycie, jamie ustnej itp. W ci庵u ostatnich 20 lat zachorowalno嗆 na czerniaka stopniowo wzros豉, nie tylko w鈔鏚 populacji o tradycyjnie podwy窺zonym ryzyku, np. Australijczyk闚 pochodzenia anglosaskiego.
Artyku jest cz窷ci publikacji pochodz帷ej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, kt鏎 naby mo積a w Kulturalnym Sklepie lub w ka盥 鈔od w kiosku

Czerniak jest cz瘰tszy w鈔鏚 populacji bia貫j, a tak瞠 u kobiet, os鏏 pomi璠zy 40. a 50. rokiem 篡cia, os鏏 o jasnej karnacji, niebieskich oczach i blond lub rudych w這sach oraz krewnych pacjent闚 z czerniakiem. Czerniak powstaje z melanocyt闚 sk鏎y i/lub b這n 郵uzowych i, w 20-30% przypadk闚, ze znamion melanocytowych.

Odmiany czerniaka

Wszelkie ciemne plamkowate znamiona o niejednolitym kolorze, nieregularnym kszta販ie i brzegach oraz sp豉szczonej powierzchni nale篡 traktowa ze szczeg鏊n ostro積o軼i. Rozw鎩 znamienia przebiega mniej lub bardziej dynamicznie. Mo瞠 ono przybiera posta jednej z 4 odmian czerniaka.

  • Czerniak szerz帷y si powierzchownie.


  • Najcz瘰tszy (60-70% przypadk闚), zazwyczaj pojawia si ok. 40. roku 篡cia, u m篹czyzn najcz窷ciej na plecach, u kobiet na ko鎍zynach dolnych. Ma posta ciemnawej, nieznacznie wypuk貫j lub p豉skiej plamy na otaczaj帷ej sk鏎ze, wielobarwny kolor, od ciemnobr您owego przez szaroniebieski do ciemnoczarnego, o raczej wyra幡ych i cz瘰to policyklicznych brzegach. Rozszerza si powoli na wz鏎 plamy oleju, wykazuj帷 gdzieniegdzie bia貫 plamy regresyjne. Pokrywaj je blaszkowate 逝ski. Po up造wie miesi璚y lub lat nabiera wygl康u guza i/lub ulega owrzodzeniu. Nast瘼uje w ten spos鏏 przej軼ie od fazy horyzontalnego czerniaka 鈔鏚nask鏎kowego do wzrostu wertykalnego w sk鏎ze w豉軼iwej.

  • Czerniak wywodz帷y si z plamy soczewicowatej.


  • Mniej rozpowszechniony (5-10% og馧u przypadk闚). Powstaje u os鏏 w podesz造m wieku, zazwyczaj p販i 瞠雟kiej, g堯wnie na twarzy. Przybiera posta ciemnawej plamy o r騜nym odcieniu: od bladego do ciemnego br您u, okr庵貫j lub owalnej, kt鏎a rozszerza si, a osi庵a rozmiar znacznego medalionu. Faza czerniaka in situ prowadzi ostatecznie do uszkodzenia sk鏎y w豉軼iwej. Charakterystycznym objawem jest wtedy pojawienie si jednego lub wielu czarnych znamion o wygl康zie krosty czy guza.

  • Czerniak wyst瘼uj帷y na cz窷ciach akralnych.


  • Zlokalizowany na cz窷ciach dystalnych ko鎍zyn, stanowi najrzadsz w鈔鏚 bia貫j populacji posta czerniaka (poni瞠j 5% przypadk闚), ale jest wzgl璠nie cz瘰ty u rasy azjatyckiej lub os鏏 czarnosk鏎ych. Mo瞠 pozostawa niezauwa穎ny latami, umiejscawiaj帷 si w ukrytych miejscach, np. na powierzchni d這ni i st鏕, b這nach 郵uzowych, tkankach oko這- i podpachwinowych. Ma najcz窷ciej wygl康 z這郵iwej plamy soczewicowatej i, tak jak ona, po latach staje si guzowaty, brodawkowaty lub owrzodzony. Czerniak podpaznokciowy ma natomiast wygl康 pod逝積ego, br您owo-niebieskiego paska o nier闚nych brzegach.

  • Czerniak guzowaty.


  • Ma od pocz徠ku posta guzkowat, dlatego nie cechuj go zmiany typowe dla innych rodzaj闚 tego nowotworu. Wyst瘼uje u 10-15% os鏏 z czerniakiem, cz窷ciej u m篹czyzn ok. 50.-60. roku 篡cia. Mo瞠 pojawi si wsz璠zie, zar闚no na zdrowej sk鏎ze, jak i na znamieniu barwnikowym. Jest to guzek w kszta販ie kopu造, br您owo-brunatny lub czarny, ma g豉dk powierzchni, ale niekiedy mog wyst瘼owa r闚nie nad瞠rki lub owrzodzenia. Jest mi瘰isty i twardy, ruchomy pod powierzchni. Przebiega bezobjawowo.

    Niekiedy czerniak mo瞠 by niemal zupe軟ie pozbawiony melaniny (bezbarwnikowy czerniak z這郵iwy). W tym przypadku rozpoznanie jest utrudnione.

    Najskuteczniejsza strategia w zwalczaniu czerniaka to wczesne rozpoznanie i rozpocz璚ie leczenia. Znami nowotworowe mo瞠 rozwija si szybko, niekiedy w trudno dost瘼nej cz窷ci cia豉. Szanse na wyzdrowienie s bardzo wysokie w przypadku wczesnego rozpoznania, dlatego zaleca si regularne badanie sk鏎y u lekarza dermatologa.



    Pytanie:

    Czy mo積a zapobiec czerniakowi?

    Odpowied:

    Tak. Obecno嗆 znamion i ekspozycja na 鈍iat這 s這neczne s czynnikami ryzyka wyst徙ienia czerniaka. Z tego powodu nale篡 obserwowa znamiona i chroni sk鏎 przed nadmiernym nas這necznieniem Czerniak sk鏎y jest nowotworem, kt鏎y wp造wa na melanocyty, kom鏎ki sk鏎y produkuj帷e melanin, substancj odpowiedzialn za zabarwienie sk鏎y. Istnieje r闚nie rzadki rodzaj czerniaka z這郵iwego, kt鏎y atakuje kom鏎ki barwnikowe obecne w oku i nazywa si czerniakiem ga趾i ocznej lub oka. Oko這 50% przypadk闚 czerniaka rozpoznaje si do 59. roku 篡cia, a ryzyko zgonu z powodu tego nowotworu jest wzgl璠nie niskie: umiera ok. 2 pacjent闚 na 1000.

    Czynniki ryzyka wyst徙ienia czerniaka s nast瘼uj帷e: ekspozycja na 鈍iat這 s這neczne i promieniowanie ultrafioletowe, przypadki czerniaka w rodzinie, wyst瘼owanie pieg闚 i blado嗆 sk鏎y, niebieskie oczy i jasne w這sy.

  • Leczenie


  • Mo磧iwo軼i leczenia zale膨 od stadium, w kt鏎ym znajduje si czerniak (na stadium wskazuje wielko嗆 guza w obr瑿ie sk鏎y i ewentualnie innych organ闚 cia豉). W ka盥ym przypadku chirurgiczne usuni璚ie guza obecnego na sk鏎ze jest g堯wnym sposobem leczenia wszystkich stadi闚 czerniaka. Oceny stadium nowotworu dokonuje si przez pobranie fragmentu sk鏎y dotkni皻ej nowotworem. Nast瘼nie lekarz patolog dokonuje dok豉dnej analizy kom鏎ek. Z bada wynika, 瞠 w przypadku czerniaka w stopniu 0 lub I (0 = kom鏎ki nowotworowe wyst瘼uj tylko na zewn皻rznej powierzchni sk鏎y; I = grubo嗆 guza wynosi 1-2 mm) wystarcza zabieg chirurgiczny, natomiast w kolejnych stadiach raka (II -IV ) opr鏂z leczenia chirurgicznego mo瞠 by r闚nie konieczna chemioterapia. W tym zakresie udowodniono, 瞠 leczenie interferonem alfa (substancja produkowana przez organizm ludzki, kt鏎a pobudza uk豉d odporno軼iowy) zmniejsza ryzyko nawrotu nowotworu. W przypadku bardzo du篡ch guz闚 mo瞠 zaistnie konieczno嗆 usuni璚ia w瞛堯w ch這nnych z s御iednich obszar闚. Obecnie nie ma wystarczaj帷ych bada, kt鏎e potwierdza造by skuteczno嗆 biopsji w瞛豉 wartowniczego polegaj帷ej na wyci璚iu pojedynczego w瞛豉.

  • Profilaktyka dotycz帷a znamion


  • Mimo 瞠 nie zosta dotychczas opracowany program skutecznej profilaktyki, istniej pewne zalecenia, kt鏎ych przestrzeganie, nawet je郵i nie chroni ca趾owicie przed zachorowaniem na czerniaka, przyczynia si do jego ewentualnego wczesnego wykrycia: nale篡 systematycznie obserwowa wszystkie znamiona znajduj帷e si na sk鏎ze i je郵i jest ich wiele lub je郵i znami ma wi璚ej ni 6 mm 鈔ednicy, nale篡 uda si do dermatologa; je瞠li znami zmienia kszta速, rozmiar, kolor lub je郵i zaobserwuje si powstanie nowego znamienia o nietypowym wygl康zie, nale篡 r闚nie skonsultowa si z dermatologiem (nawet je郵i zmianom tym nie towarzysz 瘸dne dolegliwo軼i); nowotwory sk鏎y rozwijaj si cz瘰to, nie powoduj帷 瘸dnego b鏊u czy sw璠zenia;

    - dermatolog mo瞠 bada znamiona za pomoc nieinwazyjnej i bezbolesnej techniki zwanej dermatoskopi; daje ona ok. 70-90% szansy na to, 瞠 czerniak zostanie wykryty na bardzo wczesnym etapie rozwoju; podczas dermatoskopii lekarz nanosi na sk鏎 kilka kropli wody, oleju lub 瞠lu do USG i obserwuje sk鏎 pod specjaln lup; podczas tego zabiegu sk鏎a staje si przezroczysta, co pozwala dermatologowi zobaczy g喚bsze warstwy sk鏎y.

  • Ochrona przed promieniowaniem s這necznym


  • Naturalne promieniowanie s這neczne i promieniowanie ultrafioletowe stosowane do otrzymania sztucznej opalenizny stanowi wa積y czynnik sprzyjaj帷y wyst徙ieniu czerniaka. Dlatego te nale篡:

    - zawsze chroni sk鏎 przed ekspozycj na s這鎍e za pomoc krem闚 o odpowiednio wysokim filtrze;- pami皻a o ponownym stosowaniu kremu ochronnego co 3-4 godz. i zawsze po k徙ieli;- pami皻a, 瞠 chmury nie blokuj promieniowania s這necznego (wi璚 trzeba si chroni, nawet gdy niebo jest pochmurne);- chroni dzieci do 3 lat przed promieniowaniem s這necznym i zawsze u篡wa krem闚 ochronnych dostosowanych do delikatnej sk鏎y dzieci;- nie przebywa na s這鎍u w godzinach 12-

    -16;- pami皻a, 瞠 niekt鏎e leki wp造waj na wra磧iwo嗆 sk鏎y na promienie s這neczne.

    Czerniak - cz瘰to嗆 wyst瘼owania czerniaka

    Czerniak stanowi 5-7% nowotwor闚 sk鏎y. Od kilkudziesi璚iu lat obserwuje si na 鈍iecie wzrost zachorowalno軼i na czerniaka z這郵iwego. Najwy窺ze wsp馧czynniki zachorowalno軼i zanotowano w ostatnich latach w Australii (13,6-28,9 u m篹czyzn i 18-25,3 u kobiet) oraz w Stanach Zjednoczonych (12,4). W Europie najwy窺za zachorowalno嗆 wyst瘼uje w Norwegii (m篹czy幡i 10,5, kobiety 13,5). W Polsce rejestruje si rocznie ponad 1500 zachorowa na czerniaka i ponad 800 zgon闚 z jego powodu. Wsp馧czynniki zachorowalno軼i i umieralno軼i w odniesieniu do tego nowotworu dla obu p販i stale rosn. Zagro瞠nie zachorowaniem dotyczy g堯wnie os鏏 w wieku powy瞠j 15 lat. W roku 2004 odnotowano 902 nowe zachorowania u m篹czyzn i 1024 zachorowania u kobiet. Liczba zgon闚 w tym roku wynosi豉 odpowiednio 484 u m篹czyzn i 461 u kobiet. Pod wzgl璠em zachorowalno軼i czerniak znajduje si na 16. miejscu u m篹czyzn i na 15. miejscu u kobiet. Jest nowotworem 16. w kolejno軼i pod wzgl璠em umieralno軼i u m篹czyzn i 17. u kobiet. Pomimo odnotowanego wzrostu zachorowalno軼i na czerniaka i liczby zgon闚 z powodu tej choroby obserwuje si delikatny spadek 鄉iertelno軼i w Europie, zw豉szcza w鈔鏚 ludzi m這dych, co nale篡 przypisa wczesnemu rozpoznawaniu.

    Post瘼 we wczesnej diagnostyce

    Wzrost zachorowalno軼i na czerniaka o mniejszej grubo軼i prowadzi do wniosku, 瞠 wi瘯sza liczba odnotowanych przypadk闚 zachorowa, zw豉szcza w ostatnim dziesi璚ioleciu, spowodowana jest post瘼em diagnostycznym. W ci庵u ostatnich 20 lat znacznie wzros豉 liczba czerniak闚 usuni皻ych we wczesnym stadium. Rokowania w przypadku czerniaka, czyli potencjalny rozw鎩 tego nowotworu, zale膨 od jego grubo軼i w momencie rozpoznania i usuni璚ia. Najlepsze wyniki w zwalczaniu czerniaka daje zapobieganie i dlatego nale篡 prowadzi zakrojone na du膨 skal kampanie edukacji zdrowotnej, kt鏎e zach璚aj do wykonywania regularnych bada i przestrzegania pewnych zasad, takich jak ograniczanie nas這necznienia i usuwanie podejrzanych znamion. Tego rodzaju dzia豉nia powinny wyra幡ie obni篡 poziom umieralno軼i z powodu tego nowotworu.

    Rozpoznanie

    Cechy umo磧iwiaj帷e rozpoznanie czerniaka oznaczone s skr鏒em ABCDE, stosowanym w analizie zmian sk鏎nych. Oznaczaj one kolejno:

    - A (asymetri) - gdy rysuje si wyobra穎n lini przez 鈔odek znamienia i obie po這wy nie s jednakowe;

    - B (brzegi) - brzegi znamienia s nieregularne i karbowane;

    - C (z ang. colour - kolor) - niejednorodny, o odcieniach zbli穎nych do br您owoczarnego lub czerwononiebieskiego;

    - D (z ang. dimension - rozmiar) - przekraczaj帷y 6 mm;

    - E (ewolucj) - niedawne zmiany rozmiaru, kszta速u, koloru i powierzchni.

    Rozw鎩 czerniaka jest r騜ny. Jedynie odmiana guzkowata szybko prowadzi do przerzut闚 (> przerzut). Rozszerzenie si nowotworu post瘼uje niemal zawsze drog limfatyczn. Pocz徠kowo dochodzi do przerzut闚 miejscowych, nast瘼nie obejmuj帷ych okoliczne w瞛造 ch這nne, a ostatecznie w徠rob, p逝ca, m霩gowie, sk鏎, nerki oraz ko軼i. W pozosta造ch trzech odmianach, przede wszystkim w przypadku z這郵iwej plamy soczewicowatej, rozw鎩 jest bardzo powolny, szczeg鏊nie do podczas wertykalnej fazy choroby.

    n Rokowania i leczenie

    Rokowanie dla czerniaka w I stadium (tzn. zanim nast徙i przerzuty) jest uzale積ione od odmiany klinicznej, g堯wnie od stopnia uszkodzenia sk鏎y w豉軼iwej. Rokowanie jest jednak mniej korzystne u m篹czyzn i os鏏 powy瞠j 45. roku 篡cia. Leczenie czerniaka ma na celu wczesne usuni璚ie chirurgiczne zmiany sk鏎nej, zanim dojdzie do przerzut闚. Usuni璚ie (wyci璚ie) powinno si璕a powi瞛i i pozostawi brzegi zdrowej, z punktu widzenia klinicznego, tkanki o szeroko軼i 0,5-2 cm, w zale積o軼i od g喚boko軼i nowotworu z這郵iwego. Przyjmuje si, 瞠 nale篡 wyci望 okoliczne w瞛造 ch這nne wy陰cznie w przypadku podejrzenia, 瞠 zosta造 zaatakowane przez nowotw鏎. Je郵i wyst瘼uj przerzuty, korzystne jest zastosowanie chemioterapii w postaci interferonu alfa interleukiny 2, przeciwcia monoklonalnych oraz szczepionek.

    Wi璚ej o: