Czerniak zoliwy

Nowotwr zoliwy powstay z komrek majcych zdolno wytwarzania melaniny. Moe ksztatowa si na skrze wszystkich czci ciaa, w oku i, rzadko, bonach luzowych narzdw pciowych, odbycie, jamie ustnej itp. W cigu ostatnich 20 lat zachorowalno na czerniaka stopniowo wzrosa, nie tylko wrd populacji o tradycyjnie podwyszonym ryzyku, np. Australijczykw pochodzenia anglosaskiego.
Artyku jest czci publikacji pochodzcej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, ktr naby mona w Kulturalnym Sklepie lub w kad rod w kiosku

Czerniak jest czstszy wrd populacji biaej, a take u kobiet, osb pomidzy 40. a 50. rokiem ycia, osb o jasnej karnacji, niebieskich oczach i blond lub rudych wosach oraz krewnych pacjentw z czerniakiem. Czerniak powstaje z melanocytw skry i/lub bon luzowych i, w 20-30% przypadkw, ze znamion melanocytowych.

Odmiany czerniaka

Wszelkie ciemne plamkowate znamiona o niejednolitym kolorze, nieregularnym ksztacie i brzegach oraz spaszczonej powierzchni naley traktowa ze szczegln ostronoci. Rozwj znamienia przebiega mniej lub bardziej dynamicznie. Moe ono przybiera posta jednej z 4 odmian czerniaka.

  • Czerniak szerzcy si powierzchownie.


  • Najczstszy (60-70% przypadkw), zazwyczaj pojawia si ok. 40. roku ycia, u mczyzn najczciej na plecach, u kobiet na koczynach dolnych. Ma posta ciemnawej, nieznacznie wypukej lub paskiej plamy na otaczajcej skrze, wielobarwny kolor, od ciemnobrzowego przez szaroniebieski do ciemnoczarnego, o raczej wyranych i czsto policyklicznych brzegach. Rozszerza si powoli na wzr plamy oleju, wykazujc gdzieniegdzie biae plamy regresyjne. Pokrywaj je blaszkowate uski. Po upywie miesicy lub lat nabiera wygldu guza i/lub ulega owrzodzeniu. Nastpuje w ten sposb przejcie od fazy horyzontalnego czerniaka rdnaskrkowego do wzrostu wertykalnego w skrze waciwej.

  • Czerniak wywodzcy si z plamy soczewicowatej.


  • Mniej rozpowszechniony (5-10% ogu przypadkw). Powstaje u osb w podeszym wieku, zazwyczaj pci eskiej, gwnie na twarzy. Przybiera posta ciemnawej plamy o rnym odcieniu: od bladego do ciemnego brzu, okrgej lub owalnej, ktra rozszerza si, a osiga rozmiar znacznego medalionu. Faza czerniaka in situ prowadzi ostatecznie do uszkodzenia skry waciwej. Charakterystycznym objawem jest wtedy pojawienie si jednego lub wielu czarnych znamion o wygldzie krosty czy guza.

  • Czerniak wystpujcy na czciach akralnych.


  • Zlokalizowany na czciach dystalnych koczyn, stanowi najrzadsz wrd biaej populacji posta czerniaka (poniej 5% przypadkw), ale jest wzgldnie czsty u rasy azjatyckiej lub osb czarnoskrych. Moe pozostawa niezauwaony latami, umiejscawiajc si w ukrytych miejscach, np. na powierzchni doni i stp, bonach luzowych, tkankach okoo- i podpachwinowych. Ma najczciej wygld zoliwej plamy soczewicowatej i, tak jak ona, po latach staje si guzowaty, brodawkowaty lub owrzodzony. Czerniak podpaznokciowy ma natomiast wygld podunego, brzowo-niebieskiego paska o nierwnych brzegach.

  • Czerniak guzowaty.


  • Ma od pocztku posta guzkowat, dlatego nie cechuj go zmiany typowe dla innych rodzajw tego nowotworu. Wystpuje u 10-15% osb z czerniakiem, czciej u mczyzn ok. 50.-60. roku ycia. Moe pojawi si wszdzie, zarwno na zdrowej skrze, jak i na znamieniu barwnikowym. Jest to guzek w ksztacie kopuy, brzowo-brunatny lub czarny, ma gadk powierzchni, ale niekiedy mog wystpowa rwnie naderki lub owrzodzenia. Jest misisty i twardy, ruchomy pod powierzchni. Przebiega bezobjawowo.

    Niekiedy czerniak moe by niemal zupenie pozbawiony melaniny (bezbarwnikowy czerniak zoliwy). W tym przypadku rozpoznanie jest utrudnione.

    Najskuteczniejsza strategia w zwalczaniu czerniaka to wczesne rozpoznanie i rozpoczcie leczenia. Znami nowotworowe moe rozwija si szybko, niekiedy w trudno dostpnej czci ciaa. Szanse na wyzdrowienie s bardzo wysokie w przypadku wczesnego rozpoznania, dlatego zaleca si regularne badanie skry u lekarza dermatologa.



    Pytanie:

    Czy mona zapobiec czerniakowi?

    Odpowied:

    Tak. Obecno znamion i ekspozycja na wiato soneczne s czynnikami ryzyka wystpienia czerniaka. Z tego powodu naley obserwowa znamiona i chroni skr przed nadmiernym nasonecznieniem Czerniak skry jest nowotworem, ktry wpywa na melanocyty, komrki skry produkujce melanin, substancj odpowiedzialn za zabarwienie skry. Istnieje rwnie rzadki rodzaj czerniaka zoliwego, ktry atakuje komrki barwnikowe obecne w oku i nazywa si czerniakiem gaki ocznej lub oka. Okoo 50% przypadkw czerniaka rozpoznaje si do 59. roku ycia, a ryzyko zgonu z powodu tego nowotworu jest wzgldnie niskie: umiera ok. 2 pacjentw na 1000.

    Czynniki ryzyka wystpienia czerniaka s nastpujce: ekspozycja na wiato soneczne i promieniowanie ultrafioletowe, przypadki czerniaka w rodzinie, wystpowanie piegw i blado skry, niebieskie oczy i jasne wosy.

  • Leczenie


  • Moliwoci leczenia zale od stadium, w ktrym znajduje si czerniak (na stadium wskazuje wielko guza w obrbie skry i ewentualnie innych organw ciaa). W kadym przypadku chirurgiczne usunicie guza obecnego na skrze jest gwnym sposobem leczenia wszystkich stadiw czerniaka. Oceny stadium nowotworu dokonuje si przez pobranie fragmentu skry dotknitej nowotworem. Nastpnie lekarz patolog dokonuje dokadnej analizy komrek. Z bada wynika, e w przypadku czerniaka w stopniu 0 lub I (0 = komrki nowotworowe wystpuj tylko na zewntrznej powierzchni skry; I = grubo guza wynosi 1-2 mm) wystarcza zabieg chirurgiczny, natomiast w kolejnych stadiach raka (II -IV ) oprcz leczenia chirurgicznego moe by rwnie konieczna chemioterapia. W tym zakresie udowodniono, e leczenie interferonem alfa (substancja produkowana przez organizm ludzki, ktra pobudza ukad odpornociowy) zmniejsza ryzyko nawrotu nowotworu. W przypadku bardzo duych guzw moe zaistnie konieczno usunicia wzw chonnych z ssiednich obszarw. Obecnie nie ma wystarczajcych bada, ktre potwierdzayby skuteczno biopsji wza wartowniczego polegajcej na wyciciu pojedynczego wza.

  • Profilaktyka dotyczca znamion


  • Mimo e nie zosta dotychczas opracowany program skutecznej profilaktyki, istniej pewne zalecenia, ktrych przestrzeganie, nawet jeli nie chroni cakowicie przed zachorowaniem na czerniaka, przyczynia si do jego ewentualnego wczesnego wykrycia: naley systematycznie obserwowa wszystkie znamiona znajdujce si na skrze i jeli jest ich wiele lub jeli znami ma wicej ni 6 mm rednicy, naley uda si do dermatologa; jeeli znami zmienia ksztat, rozmiar, kolor lub jeli zaobserwuje si powstanie nowego znamienia o nietypowym wygldzie, naley rwnie skonsultowa si z dermatologiem (nawet jeli zmianom tym nie towarzysz adne dolegliwoci); nowotwory skry rozwijaj si czsto, nie powodujc adnego blu czy swdzenia;

    - dermatolog moe bada znamiona za pomoc nieinwazyjnej i bezbolesnej techniki zwanej dermatoskopi; daje ona ok. 70-90% szansy na to, e czerniak zostanie wykryty na bardzo wczesnym etapie rozwoju; podczas dermatoskopii lekarz nanosi na skr kilka kropli wody, oleju lub elu do USG i obserwuje skr pod specjaln lup; podczas tego zabiegu skra staje si przezroczysta, co pozwala dermatologowi zobaczy gbsze warstwy skry.

  • Ochrona przed promieniowaniem sonecznym


  • Naturalne promieniowanie soneczne i promieniowanie ultrafioletowe stosowane do otrzymania sztucznej opalenizny stanowi wany czynnik sprzyjajcy wystpieniu czerniaka. Dlatego te naley:

    - zawsze chroni skr przed ekspozycj na soce za pomoc kremw o odpowiednio wysokim filtrze;- pamita o ponownym stosowaniu kremu ochronnego co 3-4 godz. i zawsze po kpieli;- pamita, e chmury nie blokuj promieniowania sonecznego (wic trzeba si chroni, nawet gdy niebo jest pochmurne);- chroni dzieci do 3 lat przed promieniowaniem sonecznym i zawsze uywa kremw ochronnych dostosowanych do delikatnej skry dzieci;- nie przebywa na socu w godzinach 12-

    -16;- pamita, e niektre leki wpywaj na wraliwo skry na promienie soneczne.

    Czerniak - czsto wystpowania czerniaka

    Czerniak stanowi 5-7% nowotworw skry. Od kilkudziesiciu lat obserwuje si na wiecie wzrost zachorowalnoci na czerniaka zoliwego. Najwysze wspczynniki zachorowalnoci zanotowano w ostatnich latach w Australii (13,6-28,9 u mczyzn i 18-25,3 u kobiet) oraz w Stanach Zjednoczonych (12,4). W Europie najwysza zachorowalno wystpuje w Norwegii (mczyni 10,5, kobiety 13,5). W Polsce rejestruje si rocznie ponad 1500 zachorowa na czerniaka i ponad 800 zgonw z jego powodu. Wspczynniki zachorowalnoci i umieralnoci w odniesieniu do tego nowotworu dla obu pci stale rosn. Zagroenie zachorowaniem dotyczy gwnie osb w wieku powyej 15 lat. W roku 2004 odnotowano 902 nowe zachorowania u mczyzn i 1024 zachorowania u kobiet. Liczba zgonw w tym roku wynosia odpowiednio 484 u mczyzn i 461 u kobiet. Pod wzgldem zachorowalnoci czerniak znajduje si na 16. miejscu u mczyzn i na 15. miejscu u kobiet. Jest nowotworem 16. w kolejnoci pod wzgldem umieralnoci u mczyzn i 17. u kobiet. Pomimo odnotowanego wzrostu zachorowalnoci na czerniaka i liczby zgonw z powodu tej choroby obserwuje si delikatny spadek miertelnoci w Europie, zwaszcza wrd ludzi modych, co naley przypisa wczesnemu rozpoznawaniu.

    Postp we wczesnej diagnostyce

    Wzrost zachorowalnoci na czerniaka o mniejszej gruboci prowadzi do wniosku, e wiksza liczba odnotowanych przypadkw zachorowa, zwaszcza w ostatnim dziesicioleciu, spowodowana jest postpem diagnostycznym. W cigu ostatnich 20 lat znacznie wzrosa liczba czerniakw usunitych we wczesnym stadium. Rokowania w przypadku czerniaka, czyli potencjalny rozwj tego nowotworu, zale od jego gruboci w momencie rozpoznania i usunicia. Najlepsze wyniki w zwalczaniu czerniaka daje zapobieganie i dlatego naley prowadzi zakrojone na du skal kampanie edukacji zdrowotnej, ktre zachcaj do wykonywania regularnych bada i przestrzegania pewnych zasad, takich jak ograniczanie nasonecznienia i usuwanie podejrzanych znamion. Tego rodzaju dziaania powinny wyranie obniy poziom umieralnoci z powodu tego nowotworu.

    Rozpoznanie

    Cechy umoliwiajce rozpoznanie czerniaka oznaczone s skrtem ABCDE, stosowanym w analizie zmian skrnych. Oznaczaj one kolejno:

    - A (asymetri) - gdy rysuje si wyobraon lini przez rodek znamienia i obie poowy nie s jednakowe;

    - B (brzegi) - brzegi znamienia s nieregularne i karbowane;

    - C (z ang. colour - kolor) - niejednorodny, o odcieniach zblionych do brzowoczarnego lub czerwononiebieskiego;

    - D (z ang. dimension - rozmiar) - przekraczajcy 6 mm;

    - E (ewolucj) - niedawne zmiany rozmiaru, ksztatu, koloru i powierzchni.

    Rozwj czerniaka jest rny. Jedynie odmiana guzkowata szybko prowadzi do przerzutw (> przerzut). Rozszerzenie si nowotworu postpuje niemal zawsze drog limfatyczn. Pocztkowo dochodzi do przerzutw miejscowych, nastpnie obejmujcych okoliczne wzy chonne, a ostatecznie wtrob, puca, mzgowie, skr, nerki oraz koci. W pozostaych trzech odmianach, przede wszystkim w przypadku zoliwej plamy soczewicowatej, rozwj jest bardzo powolny, szczeglnie do podczas wertykalnej fazy choroby.

    n Rokowania i leczenie

    Rokowanie dla czerniaka w I stadium (tzn. zanim nastpi przerzuty) jest uzalenione od odmiany klinicznej, gwnie od stopnia uszkodzenia skry waciwej. Rokowanie jest jednak mniej korzystne u mczyzn i osb powyej 45. roku ycia. Leczenie czerniaka ma na celu wczesne usunicie chirurgiczne zmiany skrnej, zanim dojdzie do przerzutw. Usunicie (wycicie) powinno siga powizi i pozostawi brzegi zdrowej, z punktu widzenia klinicznego, tkanki o szerokoci 0,5-2 cm, w zalenoci od gbokoci nowotworu zoliwego. Przyjmuje si, e naley wyci okoliczne wzy chonne wycznie w przypadku podejrzenia, e zostay zaatakowane przez nowotwr. Jeli wystpuj przerzuty, korzystne jest zastosowanie chemioterapii w postaci interferonu alfa interleukiny 2, przeciwcia monoklonalnych oraz szczepionek.