Czym s dioksyny. Dioksyny w ywnoci i rodowisku

Dioksyny nale do najniebezpieczniejszych dla naszego zdrowia zanieczyszcze. W dodatku sami je "wyprodukowalimy". S praktycznie wszdzie, a wic w powietrzu, wodzie, glebie i przemieszczaj si w rodowisku stanowic zagroenie dla zdrowia ludzi i zwierzt. Do naszych organizmw dostaj si wraz z ywnoci pochodzenia zwierzcego.

Czym s dioksyny? Troch chemii na pocztek

Dioksyny to najniebezpieczniejsze dla rodowiska i nas samych zwizki chemiczne, jakie stworzy czowiek. Nale do tzw. „brudnego tuzina (“dirty dozen”) - grupy niebezpiecznych chemikaliw okrelanych jako mianem trwaych zanieczyszcze organicznych (TZO).

Dioksyny, furany i polichlorowane bifenyle podobne do dioksyn (PCBs) to skrcone nazwy rodziny chemikaliw o podobnej toksycznoci i wsplnych waciwociach chemicznych (tzw. zwizki dioksynopodobne - ang. dioxin-like compounds, DLCs). Nale do chlorowanych zwizkw aromatycznych. Dioksyny funkcjonuj pod nazwami polichlorowane dibenzo-paradioksyny (PCDD) i polichlorowane dibenzo-furany (PCDF). Prekursorem chlorowanych dioksyn (PCDD) jest dibenzo-p-dioksyna. Natomiast chlorowane furany (PCDF) powstaj z dibenzofuranu.

Najbardziej szkodliwym dla rodowiska zwizkiem jest 2,3,4,8-tetrachloro-dibenzo-p-dioksyna.

Jakie s gwne rda dioksyn

Dioksyny s dosownie wszdzie, w powietrzu, wodzie oraz glebie. Nie s obecnie wytwarzane przemysowo, ale powstaj jako produkt uboczny podczas produkcji niektrych chemikaliw (np. herbicydw), wydzielaj si podczas procesu wybielania masy celulozowej i papieru chlorem oraz przy produkcji pestycydw (niektrych herbicydw, czyli rodkw zwalczajcych chwasty). Do 1979 roku PCBs stosowane byy jako pyny izolacyjne w wymiennikach ciepa i transformatorach, jako pyny hydrauliczne oraz dodatki do farb, olejw i uszczelniaczy.

rdem dioksyn s gazy i cieki przemysowe, pochodzce z fabryk tekstylnych i skrzanych Powstaj take w procesie produkcji miedzi, produkcji chloru przy uyciu elektrod grafitowych. Dioksyny emituje przemys celulozowo-papierniczy, przemys chemiczny, w tym przede wszystkim produkujcy rodki ochrony rolin i rodki do impregnacji drewna. Ponadto te szkodliwe zwizki przedostaj si do rodowiska w wyniku cierania si opon samochodowych, a take w postaci gazw spalinowych.

Dioksyny s zatem gwnie produktami ubocznymi procesw przemysowych, ale mog rwnie powsta w wyniku procesw naturalnych, takich jak erupcje wulkanw i poary lasw.

W latach 70-tych i 80-tych potnym rdem dioksyn byy spalarnie odpadw komunalnych oraz spalarnie odpadw szpitalnych. Obecnie najwikszym problemem i przyczyn uwalniania dioksyn do rodowiska jest spalanie domowych mieci w piecach wglowych.

Najwysze poziomy dioksyn znajdowane s w niektrych rejonach w glebie, w osadach oraz w ywnoci, zwaszcza w produktach mlecznych, misie, rybach i w skorupiakach. Bardzo niskie poziomy dioksyn natomiast wystpuj w rolinach, wodzie i powietrzu.

Zobacz wideo Wolny wybieg czy chw klatkowy? Ktre jajka kupi?

Wpyw dioksyn na ludzkie zdrowie

Dioksyny, furany i polichlorowane bifenyle pozostaj w rodowisku i wchodz do acucha pokarmowego. Gromadz si w ciaach zwierzt, ktre nastpnie albo staj si poywieniem dla ludzi, albo dostarczaj produktw do produkcji ywnoci (mleko, jaja). Im wyej zwierz znajduje si w acuchu pokarmowym, tym wysze jest stenie dioksyn w jego ciele.

Czowiek spoywa dioksyny wraz z pokarmami o wysokiej zawartoci tuszczu, takich jak miso, niektre ryby, produkty mleczne oraz jajka. Kumuluj si te w ludzkim mleku.

Dioksyny, kiedy ju zjad si w ywym organizmie, trwaj tak dugo ze wzgldu na swoj stabilno chemiczn i zdolno do wchaniania przez tkank tuszczow, gdzie s magazynowane. Szacuje si, e ich okres ptrwania w ciele wynosi od 7 do 11 lat.

Wszyscy za ziemi jestemy naraeni na dioksyny, ktre z czasem gromadz si w naszym organizmie. Nie wiadomo dokadnie jak dziaaj na nas niewielkie iloci dioksyn. 

Naraenie na wysze stenie tych chemikaliw prowadzi do chorb skry, takich jak trdzik chlorowy (ac. chloracne, najsynniejszym chyba otrutym dioksynami czowiekiem by Wladimir Juszczenko, prezydent Ukrainy), miejscowego ciemnienia skry i problemw z wtrob, a take podwyszonego poziomu lipidw w organizmie.

Dioksyny nale do chemikaliw kancerogennych, co udowodniono ju w latach osiemdziesitych ubiegego wieku w dowiadczeniach prowadzonych na zwierztach laboratoryjnych. Poddane dziaaniu zwizkw z grupy PCDD miay potem problemy z podnoci. Zauwaono take podwyszone ryzyko rozwoju kilku rodzajw chorb nowotworowych.

- Dioksyny s silnie toksyczne i mog powodowa problemy reprodukcyjne i rozwojowe, uszkadza ukad odpornociowy, zakca dziaanie hormonw, a take powodowa raka - czytamy na stronie WHO.

Dioksyny i furany wykazuj waciwoci mutagenne. Uszkadzaj rozmnaajce si komrki w organizmach ywych, a gdy ten proces trwa wiele lat mog bezporednio zakci procesy wydzielania hormonw oraz replikacji kodu genetycznego. Najbardziej wraliwy na ekspozycj na dioksyny jest rozwijajcy si pd.

To, ile dioksyn przedostanie si do naszego organizmu, zaley od miejsca, w ktrym yjemy i od naszej diety. Dioksyny rozpuszczaj si w tuszczach (tuszcze nasycone). A zatem spoywanie misa i przetworw mlecznych, niektrych gatunkw ryb, w ktrych znajduje si wysoki poziom dioksyn, staje si niebezpieczne dla zdrowia, jeeli zwierzta yy na terenach skaonych.

Eksperci WHO ustalili tymczasowe tolerowane "spoycie" dioksyn na poziomie 70 pikogramw/kg na miesic (pikogram to jednostka masy). Taka ilo dioksyn moe by spoywana przez cae ycie bez wykrywalnych skutkw zdrowotnych.

rda: WHO, CDC