"Modzi bylimy, gotowi lecie migowcem bez drzwi". Dzi mija 26 lat od pierwszego udanego przeszczepu wtroby w Polsce

Przez pierwsze lata nie byo kwiatw, gratulacji, nagrd. Do dzi niewiele osb wie, kto dokona pierwszego udanego przeszczepu wtroby u dorosego pacjenta w Polsce, chocia zabieg zakoczy si nieprawdopodobnym sukcesem. Pacjentka, wwczas 47-letnia Jadwiga Buczek, wci cieszy si yciem.

Artyku aktualizowany. Pierwsza wersja ukazaa si z okazji 25. rocznicy pierwszej udanej transplantacji wtroby u osoby dorosej w Polsce.

Pierwszego udanego przeszczepu wtroby na wiecie dokona prof. Thomas Starzl z Denver (USA) ju w 1967 roku. 16 lat pniej przeszczepienie wtroby zostao uznane za penoprawny zabieg terapeutyczny i przestao by traktowane w kategoriach dowiadczalnych. Polskie pocztki (nieudane) to rok 1987, Szczecin. Porak zakoczyy si take pierwsze prby w Warszawie - w 1989 i 1993 roku. Dopiero zabieg przeprowadzony 30 grudnia 1994 roku w Centralnym Szpitalu Klinicznym przy ul. Banacha w Warszawie, przez zesp pod kierownictwem prof. Jacka Pawlaka (wwczas 40-letniego chirurga), zmieni wszystko.

Eliza Dolecka, zdrowie.gazeta.pl - Czy atwiej przeszczepi wtrob ni serce?

Prof. Jacek Pawlak - Z chirurgicznego punktu widzenia serce jest chyba najatwiejszym narzdem do transplantacji.

Zatem - dlaczego wszyscy znaj bogw od serca, a nie mwimy o bogach od wtroby, bez ktrej rwnie nie da si y?

Serce jest symboliczne i trzeba odda cze prof. Zbigniewowi Relidze, e uruchomi cay ten proces. Zreszt chyba jako jedyny pogratulowa nam sukcesu, zachca do kontynuacji.

Gdy zaczynalimy, niemal z kadej strony rzucano nam kody pod nogi. Zabiegi przeprowadzao kilka orodkw w Polsce. Ile prb, tyle zgonw. Zapowiadano, e nam te nie wyjdzie, e jestemy nie do wyksztaceni. Nawet gdy si udao, panowaa cisza.

Kiedy uznano wasze osignicia?

Dopiero po kilku latach, gdy przekroczylimy setk przeszczepie, zreszt w do spektakularny sposb, bo niemal cigiem odbyy si trzy zabiegi:  99, 100 i 101. Przeprowadzi je ten sam zesp, gdy akurat pracowalimy w okrojonym skadzie - cz pracownikw bya na konferencji poza klinik, a chorzy i narzdy nie mogli czeka na ich powrt. Opublikowalimy wyniki, ktre nie odbiegay od osiganych w najlepszych orodkach na wiecie - powikania pooperacyjne w ostatnich latach wynosiy kilka procent. Wtedy to koledzy z Wrocawia, Szczecina czy Zabrza ostatecznie ustpili nam pola.

Dlaczego wam si udao?

Z co najmniej kilku powodw. W pozostaych orodkach zwykle bya jedna osoba, ktra dya do przeprowadzania u siebie zabiegw. U nas bya spora druyna wzajemnie si wspierajca. Po pierwszej nieudanej prbie, gdy pacjent zmar nam na stole, wiedzielimy, e musimy si uczy od lepszych. Dlaczego akurat w Polsce pacjenci mieliby by pozbawieni takiej metody leczenia? Pocztki sukcesw w transplantologii to ju rok 1966 i udany przeszczep nerek.(2)

Wyjechalimy na stypendium rzdu francuskiego do Parya ca ekip - nie tylko chirurdzy, ale te anestezjolodzy czy histopatolodzy. Nasz wczesny szef prof. Andrzej Karwowski i poprzedni, wwczas ju na stanowisku w Genewie, prof. Jerzy Szczerba, usilnie zabiegali o to, by przeszczepia wtrob na Banacha. Oni zreszt zdecydowali, e mam kierowa tym pierwszym zespoem i po prostu przyjlimy to do wiadomoci. Byo nas wtedy chyba szeciu przeszkolonych chirurgw, mielimy zmiennikw, realn pomoc. Wtedy operowali ze mn mj przyjaciel i nauczyciel zawodu doc. Bogdan Michaowicz i dr Krzysztof Zieniewicz, dzi kierujcy Klinik Chirurgii Oglnej, Transplantacyjnej i Wtroby na Banacha.

Nieoficjalnie mwio si wtedy, e pacjentw gwnie zabija brud.

To prawda, chocia nie nazywalimy tego tak wprost. Raczej mwilimy o nieadekwatnych warunkach. Przeszczep w 1989 roku nie mg si uda, bo waciwie wszystko byo nie tak. Umielimy tyle, ile przeczytalimy. Pacjent by le dobrany, przygotowania niewaciwe. Ju po szkoleniach, w 1993 roku, znowu poraka, ale tym razem stracilimy pacjentk wanie z powodu zakaenia bakteryjnego. To nas zaamao.

Problemem nie byo to, e lekarze si nie umyli we waciwy sposb czy fartuch by niedoprany. Brudne byy ciany, odpaday tynki, a klasyczny OIT (Oddzia Intensywnej Terapii) to generalnie mikrobiologiczna katastrofa. Oczywicie, mielimy ten komfort, e szpital na Banacha by relatywnie nowy, dobrze wyposaony i w kocu sytuacj udao si opanowa. Wprowadzony reim higieniczny pomg uratowa ycie wielu ludzi.

Kolejny krok, wyodrbnienie osobnego OIT-u tylko dla pacjentw przeszczepianych przez kolejnego szefa kliniki prof. Marka Krawczyka, sprawi, e nie tylko spada liczba zakae, ale moglimy te ograniczy stosowanie antybiotykw z bardzo wysokiej pki.

Niewiele zapowiadao, e 30 grudnia 1994 roku odniesiecie tak spektakularny sukces. Trudno byo przekona pacjentk, eby oddaa si w wasze rce?

Pani Jadwiga wiedziaa, e nie ma nic do stracenia. Nie przekonywalimy. Pacjenci na etapie kwalifikacji do zabiegu podejmowali decyzj i trafiali na list. Pani Jadwiga cay czas bya pozytywnie nastawiona, taka pogodna gadua - przed zabiegiem i po. Chocia raz daa nam popali.

Czyli?

Kilka miesicy po przeszczepie trafia do nas w cikim stanie. Niby brak cech odrzutu, niby przepywy prawidowe, a ona caa ta, w kiepskiej kondycji. Wosy z gowy rwiemy, zastanawiamy si, co jest przyczyn... nasza pacjentka zafundowaa sobie zatrucie chemiczne. Okazuje si, e farb okrtow machna 300 metrw potu. Chciaa, eby nie rdzewia.

I co dalej?

Wysza z tego. Wrcia do normalnego ycia, do pracy zawodowej. Oczywicie, musi przyjmowa leki zapobiegajce odrzuceniu przeszczepionej wtroby, ale moglimy witowa jej nowe urodziny po 10 latach, po 20 i, mam nadziej, e spotkamy si za pi lat - na trzydziestych nowych urodzinach. Na co dzie mamy kontakt sporadyczny, ale z tego, co wiem, pani Jadwiga wci jest w niezej formie.(3)

Podobno nie byo sprzyjajcego klimatu do przeszczepiania akurat wtroby, bo powszechnie wierzono, e zajmujecie si gwnie alkoholikami.

To akurat nieprawda, bo choroby wtroby dotycz wszystkich, ale dla nas nigdy nie miao to znaczenia, kogo ratujemy. Stosowalimy jednak kryteria medyczne, a wrd nich, w przypadku poalkoholowej niewydolnoci wtroby, byo p roku abstynencji. Potem wymagalimy ju tylko trzech miesicy, gdy wzrosa liczba przeszczepw. Co ciekawe - akurat od pocztku u alkoholikw byy dobre wyniki.

Co zatem decydowao o miejscu na licie do przeszczepu?

Nikt nie mg przewidzie, ile pacjent bdzie czeka na wtrob, bo przede wszystkim dopasowywalimy biorc do narzdu, ktry by do wzicia. I bardzo rnie si to ukadao. Pamitam chorego, ktry dosta nowy narzd w tym samym dniu, w ktrym zosta zakwalifikowany do zabiegu. Po wypisaniu ze szpitala wsiad do pocigu do Poznania i wraca do domu. Szczliwie, byy ju wtedy telefony komrkowe. Zadzwonilimy jeszcze w trakcie jazdy. Wysiad na najbliszej stacji i wrci na zabieg.

A stany nage? Pacjenci wymagajcy natychmiastowej pomocy?

Pocztkowo bylimy bezradni, choby przy zatruciach aspirynami, grzybami. Wwczas na ratunek s dosownie godziny. Pamitam rodzin. Mama, tata, dziecko. Wszyscy zatruci muchomorem. My uratowalimy jednego dorosego. W Centrum Zdrowia Dziecka pomogli dziecku. Drugi dorosy zmar z powodu braku dawcy. Dzi jest atwiej. Jest wicej narzdw do przeszczepw, specjalne urzdzenia, jak Mars czy Prometeusz, ktre pozwalaj choremu poczeka nieco duej na dawc. Podobne do dializatorw nerek, z tym, e przejmuj funkcje wtroby. Oczywicie, wyduaj ten czas raczej o godziny, dni, a nie miesice, ale tak czy owak zwikszaj szans na przeycie. Poza tym - lekarze stali si odwaniejsi, podejmuj czsto ryzyko, na ktre nas nie byo sta.

Na przykad?

Kiedy, jeli wtroba dawcy bya stuszczona w ponad 20 proc., odstpowalimy od przeszczepienia, bo wydawao si nam, e to kiepsko rokuje dla biorcy. Dzi wiemy, e i przy stuszczeniu rzdu 40 proc. moe by dobrze. Narzdy s pobierane od dawcw starszych. S techniki poprawy wydolnoci narzdu jeszcze przed przeszczepieniem. Leki immunosupresyjne najnowszej generacji sprawiaj, e nie musimy ju te rygorystycznie patrze na zgodno tkankow. Pozwalaj choremu doczeka na lepiej pasujcy narzd - na pocztku nie moglimy o tym nawet marzy. Cay ten postp sprawi, e ju tysice ludzi yj z now wtrob i dobrze funkcjonuj. Dzi na Banacha przeprowadza si 120-150 przeszczepie rocznie.

Czsto spotykalicie si z oporem rodziny dawcy? Nawet dzi nie jest atwo.

Polskie prawo stanowi, e jeli nie ma oficjalnego sprzeciwu za ycia, to jest zgoda na pobranie narzdw po mierci, ale zawsze pytamy rodzin i szanujemy jej decyzj. Nie potrzebujemy niezdrowego klimatu wok transplantacji; protestw, oskare. I wci bywa tak, e od przeszczepu trzeba odstpi, bo bliscy si nie zgadzaj.

Pamitam sytuacj, gdy ojciec odmwi pobrania narzdw od syna, ktry dozna cikiego urazu gowy, a lekarze stwierdzili u niego mier pnia mzgu. Ten sam ojciec mia drugiego, modszego syna - bardzo chorego i niecierpliwie czeka, a znajdzie si dla niego dawca. Jego dziecko potrzebowao nerki i tu nie byo oporu, eby przyj dar ycia.

Poraajce.

Po iloci przeszczepw wida, e z tym oporem udaje si jednak czsto wygra, ale bywao ciko nawet z lekarzami. Byy takie szpitale, ktre niemal od pocztku z nami sprawnie wsppracoway, ale i takie, z ktrych mielimy zero zgosze. Fakt, przy pobraniu narzdw byo zawsze spore zamieszanie: wycig z czasem, zajte stoy operacyjne, rumor, nieraz w rodku nocy, kilka ekip - kada przyjedaa po swoje, zostawiaa baagan...

Im mniejszy orodek i mniejsza anonimowo pracownikw, tym byo trudniej. To dlatego Poltransplant nadzorujcy w Polsce przeszczepy narzdw wprowadzi do szpitali koordynatorw, by wyszukiwali potencjalnych dawcw, pilnowali procedur. Z czasem sytuacja w miar si unormowaa. Take dlatego, e dzi jest wicej czasu na pobranie, transport, sam przeszczep - nie ma takiej partyzantki, jak w pionierskich czasach. Pocztkowo moglimy sobie pozwoli na osiem godzin tzw. zimnego niedokrwienia wtroby. Sama operacja trwaa kilkanacie godzin. Obecnie jest dokadnie odwrotnie. Narzd mona przeszczepi kilkanacie godzin po pobraniu, a sam zabieg trwa cztery-pi godzin. Po wtrob nie trzeba jecha czy lecie. Sprawdzony zesp robi to na miejscu, wysya wtrob choby pocigiem, a wyspana ekipa rano przystpuje do zabiegu. Nie zrywa si ze snu ani chorego, ani lekarzy.

A jak to wygldao w pierwszych latach?

Modzi bylimy, wic dzi wspominamy wiele historii z sentymentem, rozrzewnieniem, ale nieraz nie byo nam do miechu. Generalnie przyjlimy zasad, e do 200 km moemy jecha po wtrob transportem koowym, powyej - lotniczym. Pomagao nam wojsko, aerokluby, policja, korzystalimy z samolotw vipowskich. A jaka ta flota bya? Kolegom zdarzyo si kiedy dolecie migowcem bez drzwi. Doktora Piotra Makowskiego wojskowi poprosili, eby niczego nie dotyka w migowcu, bo wracali wanie z manewrw i na pokadzie bya ostra amunicja. Niezy ubaw. Chocia ja najlepiej pamitam pewne wrocawskie pobranie.

Dlaczego?

Na lotnisku we Wrocawiu miaa odebra nas karetka, ale odebraa nas policja, bo tamten samochd okaza si potrzebny komu innemu. Chocia uprzedzalimy, e w zasadzie popiechu nie ma, chopcy jechali ze zdecydowanie przesadn fantazj, na kogutach. Niekoniecznie si ucieszylimy, kiedy si okazao, e do samolotu, ju pobranym narzdem, ma nas odstawi ta sama ekipa. Chocia prosilimy o ostrono, ju za bram szpitala panowie pokazali, na co ich sta. Na lotnisku okazao si, e powrotnego samolotu jednak nie ma. Podczas tankowania cysterna urwaa skrzydo. Niby sierpie, ciepo, ale my w krtkich rkawkach, robi si wieczr, czas goni. Policjanci zaproponowali, e mog nas odwie do celu, ale grzecznie odmwilimy ze wzgldw bezpieczestwa. Poszedem na wie kontroln. Okazao si, e nad Wrocawiem mia wkrtce przelatywa samolot pasaerski z Monachium do Warszawy. Pilota poproszono o midzyldowanie, wsadzono nas na pokad i polecielimy do Warszawy.

Niezy cyrk.

Pocztek cyrku. Nie mielimy przy sobie adnych dokumentw. Formalnie przylecielimy z zagranicy, chocia nie byo nas na licie pasaerw, w dodatku z pojemnikiem, ktrego za nic nie chcielimy otworzy. Nie moglimy po prostu przekroczy granicy, dlatego musiaa przyjecha po nas karetka na sygnale i wywie jako przypadek nagy. Udao si, uratowalimy ycie. Dzi jest chyba troch nudniej, ale cae szczcie.

  1. Prof. Jacek Pawlak (na zdjciach w galerii) jest absolwentem I Wydziau Lekarskiego Akademii Medycznej w Warszawie. Profesor nadzwyczajny Katedry i Kliniki Chirurgii Oglnej Transplantacyjnej i Wtroby. Obecnie ordynator Oddziau Chirurgii Specjalistycznego Szpitala Zachodniego im Jana Pawa II w Grodzisku Mazowieckim. Chirurg specjalizujcy si w zakresie: chirurgia onkologiczna, wtroby, trzustki, odka, jelit, gruczow wydzielania dokrewnego, naczy, transplantologia ( OLTx ). W 1994 roku kierowa zespoem, ktry przeprowadzi pierwszy polski udany przeszczep wtroby. Zainteresowania: eglarstwo, narciarstwo, turystyka.
  2. Pierwsze w Polsce udane przeszczepienie nerki odbyo si 26 stycznia 1966 roku. Zespoem operacyjnym kierowali prof. Jan Nielubowicz oraz prof. Tadeusz Orowski z Kliniki Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie. Nerk pobrano od zmarej osoby. Transplantacj przeprowadzono u 18-letniej Danuty Milewskiej. Operacja trwaa zaledwie 57 minut. Nerka tu po przeszczepie podja prac. Z tej okazji 26 stycznia obchodzony jest w naszym kraju Dzie Transplantacji.
  3. Pani Jadwiga Buczek miaa 47 lat, gdy przesza zabieg przeszczepienia wtroby. Jest najduej yjc w Polsce osob po takim zabiegu. W czerwcu ubiegego roku udzielia wywiadu Markowi Nowickiemu z TVN-u. Zapytana, czy umawia si na kolejn rozmow, za 10 lat, odpowiedziaa: "Pewnie. Moe nie bd chodzi, ale wtroba bdzie zdrowa."
Zobacz wideo