Jak dziaaj zmysy? Te bardziej i mniej znane

Ostrzegaj, dostarczaj przyjemnoci, umoliwiaj poznanie rzeczywistoci. Bd bliej swoich zmysw. Masz ich wicej ni pi. I to nie liczc tzw. ?szstego zmysu?!
Badanie wzroku Badanie wzroku Ken Teegardin, https://www.flickr.com/photos/teegardin/, (CC BY-SA 2.0)

Wzrok - oczy niczym kamery

Twj wiat znika z momentem zamknicia oczu? Wielu z nas uwaa wzrok za najwaniejszy ze zmysw. Tymczasem jego fenomen jest stosunkowo niedawny w toku ewolucji. Co wicej, dotyczy gwnie czowieka.

Dobry wzrok to przywilej w wiecie natury. Zwierzta polegaj w wikszym stopniu na innych zmysach - szczeglnie wchu. Moliwo widzenia rzeczywistoci w peni ksztatw i kolorw zawdziczamy ogromnemu skokowi w rozwoju ukadu nerwowego, a take samych narzdw wzroku.

Oczy - genialne kamerki, w ktre wyposaony jest kady z nas, pozwalaj nam szybko reagowa na zachodzce wok zmiany. Widzisz bkitne niebo za oknem, umiechajc si koleank z pracy, tekst wywietlony na monitorze komputera? Pewnie nigdy nie zastanawiae si jednak, jak to si dzieje. Nie ma co ukrywa, to zoony proces, za ktry odpowiada mechanizm godny wybitnego inyniera. Soczewki, rogwka, siatkwka, renica, tczwka - niby wszystko jasne, czy aby na pewno? Przedstawiamy uproszczon instrukcj obsugi wzroku. Tym bardziej przyjazn, e wcale nie musisz jej zna, eby widzie. No to zaczynamy.

Napawasz si doskonaoci wybitnego dziea sztuki lub prostot kwiatw w wazonie? Oznacza to, e sygnay wzrokowe w pierwszej kolejnoci trafiy na pierwsz lini frontu - zewntrzn warstw gaki ocznej, czyli rogwk. atwo pokona t przezroczyst barier - przepuszcza ona co popadnie. Ale ale - pniej nie jest ju tak prosto. Kolejny przystanek to tczwka i renica. Tczwka jest nieprzezroczyst tarcz dla atakujcych nas zewszd bodcw wietlnych. Na niej zatrzyma si wikszo z nich. To wanie ona ma kolor. Jej zabarwienie, zgodne z prawami genetyki, sprawia, e jeste wacicielem niebieskich, piwnych czy brzowych oczu. renica, czyli czarna kropka po rodku tczwki to wrota, a raczej may przesmyk, przez ktry wiato moe przedosta si dalej. Jest niczym ochroniarz strzegcy dostpu do popularnego miejsca. Po pierwsze dba o to, by do rodka przedostali si tylko proszeni gocie - nie tacy, ktrzy mog zagrozi bezpieczestwu wszystkich naokoo, a take limituje wejcie. Tak wanie dziaa renica: gdy dociera do niej za duo wiata, jaskrawych barw, zwa si, ograniczajc wejcie. Natomiast gdy sygnay s znikome, a wok ciemnoci - poszerza si i wpuszcza askawie dalej. Dalej, czyli gdzie? Ano do fasolowatej w ksztacie soczewki. Ta uwzgldnia odlego, w jakiej znajduje si dany  przedmiot i odpowiednio reguluje ostro. Dziki temu moemy widzie wyranie i to co blisko i to, co troch dalej. Proces, ktry to umoliwia nazywamy akomodacj.

Odpowiednia ilo wiata zostaa przepuszczona, ustawiona zostaa ostro. Kolejny przystanek, kluczowy dla widzenia, to siatkwka. Tam rozrnione zostaj ksztaty i barwy, tego co obserwujemy. Zreszt dopiero od tego momentu tak naprawd moemy mwi o obrazie, a nie sygnaach wietlnych. Chocia jest to jeszcze obraz do gry nogami. Dopiero w mzgu nastpi jego odwrcenie.

Abymy mogli co naprawd zobaczy, nie wystarcz nam same oczy. Sygnay, ktre zostaj odebrane i przetworzone przez narzdy wzroku, musz trafi do mzgu, a dokadnie do kory wzrokowej. Tam dopiero zostaj zinterpretowane, a przed nami wywietlaj si widoki. Choby tekst tego artykuu. Kiedy ty czytasz, narzdy wzroku we wsppracy z mzgiem intensywnie pracuj.

Wicej: ciekawostki o oczach

By umoliwi prawidowy rozwj mowy, ewentualne wady suchu trzeba korygowa w bardzo wczesnym dziecistwie By umoliwi prawidowy rozwj mowy, ewentualne wady suchu trzeba korygowa w bardzo wczesnym dziecistwie Thomas Widmann, https://www.flickr.com/photos/viralbus/, (CC BY-SA 2.0)

Such - wibracje przenoszone w powietrzu

Gdyby nie such, nie istniaaby muzyka, nie moglibymy ze sob rozmawia, telefon nigdy nie ujrzaby wiata dziennego - bo po co. Dziki niemu moemy cieszy si brzmieniem: od ledwo syszalnego szumu morskich fal po donone nuty pynce z radioodbiornikw. Skd jednak bior si dwiki, co sprawia, e je syszymy? P sukcesu zawdziczamy wibracjom. Drugie p ich przekanikowi, ktrym jest nic innego jak powietrze. Zarwno bez jednego, jak i bez drugiego skoczyoby si fiaskiem. A dokadniej?

Muzyka, klanicie w donie, krzyk czy nawet szept powoduj drgania, ktre wprawiaj w ruch coraz to kolejne czsteczki powietrza. Gdybymy znajdowali si w prni, syszenie i powstawanie dwikw byoby niemoliwe, poniewa w nicoci po prostu nie miaoby co drga. My jednak szczliwie nie yjemy w prni, a wok nas z powodzeniem rozchodz si fale dwikowe (i to z zawrotn szybkoci rednio 330 metrw na sekund), ktre chcia nie chcia, absorbujemy.

No dobrze, ale jakim cudem fale dwikowe, ktre docieraj do naszych uszu staj si dla nas syszalne? Wibrujce czsteczki powietrza niczym grono rozbawionych biesiadnikw wdruj w gb aparatu suchu, podrywajc do ruchu, wszystko co napotkaj po drodze. Ich wdrwka nabiera tempa, gdy docieraj do odbiornikw - uszu. Niektre z "rozbawionych" drgajcych czstek wpadaj od razu do przewodu suchowego. Te, ktre nie miay tyle szczcia, eby wcelowa za pierwszym razem, znajd si tam dopiero po odbiciu si od maowiny usznej. Kanaem ucha zewntrznego trafiaj do cienkiej bony bbenkowej, wprawiaj j w ruch, a to porusza moteczkiem, kowadekiem i strzemiczkiem - trzema najmniejszymi komi naszego ciaa, ktre znajduj si ju w uchu rodkowym. Jeden element porusza drugi. Jak w dominie. Tym sposobem drgania docieraj do limaka, ktry sw nazw zawdzicza ksztatowi zakrconej rurki. Std ju tylko krok do mzgu. Stymulowane s zakoczenia nerwowe. Wtem impuls nerwowy niczym wind moe poda do centrum zarzdzania - a dokadnie do kory suchowej mieszczcej si w patach skroniowych mzgu. Nasz "komputer" przetwarza sygnay, ktre do niego dotary, a my nie do, e syszymy, to jeszcze rozumiemy co.

Jakie s granice naszego suchu? W cakowitej ciszy poowa z nas jest w stanie usysze tykanie zegara, ktry znajduje si maksymalnie w odlegoci 6 metrw. Powinnimy si cieszy, e nie mamy lepszego suchu. Gdybymy syszeli jeszcze lepiej, syszelibymy take przepyw krwi przez wasne uszy - zaznaczaj naukowcy. Taki cigy szum nie byby raczej podany. Sami przyznacie.

Zmys smaku Zmys smaku David Spinks, https://www.flickr.com/photos/davidspinks/, (CC BY 2.0)

Smak - informacja o skadzie chemicznym pokarmu

Krwiste steki, delikatne kremy i musy, soczyste owoce - czym byby wiat bez rozkoszy podniebienia? Smak to podstawa wiata kulinariw. Na pewno? Jeste w stanie zrnicowa, ile z tego co nazywasz smakiem, rzeczywicie nim jest? Tak naprawd ucztujc, doznania w duej mierze zawdziczasz wchowi. U niektrych organizmw ywych te dwa zmysy w ogle nie s rozrnione.

Chcesz si przekona, ile w smaku zapachu? atwo to sprawdzi, zatykajc sobie nos podczas konsumpcji produktw o tej samej konsystencji (tj. surowy ziemniak i jabko). Namiastki tego wanie eksperymentu dowiadczamy, gdy jestemy chorzy i mamy katar. Efekt? Jedzenie staje si nijakie, smaki zlewaj si.

Smak to nie tylko przyjemno, jest nam potrzebny do rozpoznawania skada chemicznego produktw, ktre spoywamy. Pozwala nam to zrnicowa pokarmy, ktre s dla nas korzystne od tych, ktre mog okaza si trujce. Jak dziaa ten zmys? Jzyk jest chropowaty - znajduj si na nim brodawki. W nich wanie skrywaj si kubki smakowe, czyli skupiska receptorw pozwalajcych na wyczuwanie poszczeglnych smakw. Kubki smakowe zamieszkuj nie tylko jzyk, ale take m. in. podniebienie, gardo i grn cz przeyku.

Receptory reaguj najlepiej na 5 podstawowych smakw. Jak interpretuje doznania nasze smakowe laboratorium?

Sodki - to informacja, e pokarm dostarczy nam dajcych energi i niezbdnych do pracy wszystkich narzdw, w tym mzgu, wglowodanw. Czujemy go gwnie na kocu jzyka.

Sony odczuwany w rnych miejscach jzyka mwi nam, e jedzony produkt jest rdem soli mineralnych: sodu i potasu. U osb, ktre ze wzgldw zdrowotnych, np. z nadcinieniem ttniczym, ograniczaj zwyke sole sodowe, czasem zastpuje si je solami potasu. S one podobne w smaku, a szkodz mniej, a nawet mog wspiera leczenie.

Kwany czujemy po boku jzyka. Ma go na przykad kwas askorbinowy, czyli popularna, sprzyjajca odpornoci i modoci ciaa oraz umysu witamina C (wyizolowana ma lekko kwaskowy smak).  Dokadne przewodnictwo tego smaku nie jest do koca poznane, ale najprawdopodobniej jest on zwizany z jonami wodorowymi. Smak ten moe tez wiadczy o tym, e pokarmy s jeszcze niedojrzae.

Gorzki - niezbyt pozytywnie si kojarzy. Nie bez przyczyny. To mdro natury. Gorzkie substancje czsto s trujce. Jestemy na niego bardzo czuli. Zdecydowanie bardziej ni na smak sodki - zasadniczo niegrony dla naszego zdrowia. To, e dzieci  zazwyczaj stroni od gorzkich produktw miao je uchroni przed pokus przyswojenia trucizny. Z wiekiem uczymy si rnicowa, ktrymi gorzkimi pokarmami moemy si od czasu do czasu raczy, a ktre omija szerokim ukiem. Gorzki smak czujemy przede wszystkim u nasady jzyka.

Umami - smak stosunkowo niedawno odkryty. Okrelany jest take smakiem misnym czy smakiem biaka. Informuje o obecnoci aminokwasw w pokarmach, w tym szczeglnie kwasu glutaminowego. Moesz go wyczu, jedzc wanie produkty misne, sfermentowane, sos sojowy, ale te m. in. grzyby czy orzechy.

Tusty - najnowsze odkrycie naukowcw. Mamy smak informujcy o zawartoci wglowodanw i biaek. Okazuje si, e tuszcze wcale nie s gorsze. Szczliwcy wyczuleni na ten smak jedz znacznie mniej tustoci, a ich waga jest nisza - wynika z bada

Co ciekawe, smak wyczuwamy tylko jeli pokarm jest rozpuszczony w wodzie. Doskonale sprawdza si tutaj lina. Nie wierzysz? Jeli posypiesz na osuszony jzyk sl lub cukier, prawdopodobnie nie poczujesz ich smaku.

Kiedy jeszcze czujemy, a kiedy ju nie? Prg smaku to pono np. 1 maa yeczka cukru w 7 litrach wody. Poowa z nas go poczuje. Poowa ju nie.

dotyk dotyk Shutterstock

Dotyk - garnitur z wyspecjalizowanych receptorw

Pozwala nam czerpa przyjemno z bliskoci drugiej osoby, podtrzyma wi - tak w relacjach intymnych, jak rodzinnych czy przyjacielskich. Badania psychologw potwierdzaj, e dzieci pozbawione ciepa i kontaktu fizycznego rozwijaj si znacznie gorzej ni te, ktrym rodzice skpi dotyku. Niemowlta cakowicie go pozbawione maj mniejsze szanse na przeycie.

Dotyk suy nam, nie tylko w koysce, ale cae ycie. Czuy czy przyjacielski za spraw oksytocyny, zwanej te hormonem przywizania, zblia nas do siebie. Obnia poziom kortyzolu, tym samym zmniejszajc napicie i zabijajc stres. Cay organizm uspokaja si, gdy namacalnie czujemy kogo bliskiego przy sobie: serce bije wolniej, spada cinienie krwi, w dodatku stajemy si bardziej odporni.

Skd si bierze odczuwanie dotyku? Oglnie rzecz biorc - ze skry. A raczej za jej porednictwem. Jestemy wyposaeni w rozleg paszczyzn odczuwania bodcw - w caoci pokrywa nas jej powoka. Natomiast pod ni skrywaj si liczne receptory namierzajce wszystko to, co si dzieje na jej powierzchni. Jest ich cae multum nie bez powodu. W wiecie receptorw obowizuje precyzyjny podzia zada. Rni si one specjalizacj - inne komrki receptorowe odpowiadaj za czucie ciepa, inne za odczuwanie zimna, inne namierzaj ocieranie si o skr, a jeszcze inne nacisk maego przedmiotu. Te wszystkie informacje zostaj zintegrowane dopiero w mzgu.

To, co czujemy, zaley te od partii ciaa, ktrej dotyczy dotyk. Na wraliwo skry zasadniczy wpyw ma m. in. od gstoci rozsiania zakocze nerwowych. Mamy ich wicej, tam gdzie potrzebujemy ich wicej. Ktre obszary s najbardziej czue? Twarz, jzyk, palce, szczeglnie ich opuszki - to czci ciaa, ktre wiod prym w odbieraniu informacji z dotyku. Dziki temu praktycznemu rozwizaniu atwiej nam funkcjonowa: chwyta, smakowa, mwi. No dobrze, praktyka praktyk - a co z przyjemnoci i doznaniami seksualnymi pyncymi z dotyku?

Erotyczne mapy naszych cia nie s do koca uniwersalne. Po czci to, w ktrych miejscach dotyk przynosi nam najwiksz rozkosz, zaley od gstoci naszych dotykowych ledczych - receptorw, po czci ksztatuje si w drodze wyuczenia si w trakcie ycia okrelonych skojarze - bardziej lub mniej pozytywnych. Gotowej recepty nie ma. Najlepiej wrci do punktu wyjcia, czyli do praktyki. Tym razem jednak o innej praktyce mowa. Weryfikowa mona zarwno w parze, jak i w pojedynk. Miej zabawy!

Strefy erogenne mczyzny

Wch: zmys ju nie tak wany jak kiedy Wch: zmys ju nie tak wany jak kiedy Travis Rigel Lukas Hornung, https://www.flickr.com/photos/awfulshot/, (CC BY 2.0)

Wch - zdetronizowany zmys

Wch - jeden z najstarszych zmysw. Niegdy jeden z podstawowych. Dzi wielu z nas uwaa, e gdyby miaa z ktregokolwiek zmysu zrezygnowa, to byoby to wanie powonienie.

Razem ze smakiem zaliczamy go do zmysw chemicznych. W przeszoci to wanie przez nie budowalimy swoj wiedz o wiecie, zdobywalimy z otoczenia kluczowe informacje o substancjach chemicznych w rodowisku zewntrznym. Miay midzy innymi suy namierzaniu poywienia i ocenie jego przydatnoci, a take, dziki feromonom, komunikacji midzy osobnikami. Dopiero wraz z rozwojem ukadu nerwowego oraz mzgu to wzrok i such przejy du cz zada i obowizkw wchu.

atwo zauway, e u zwierzt wch nie straci swojej zasadniczej roli wzgldem pozostaych zmysw. My, ludzie zyskalimy inne, bardziej wyspecjalizowane narzdzia pozwalajce nam na analiz dopywajcych bodcw. A wch? Nie mamy si czym szczyci. Wraliwo powonienia psw, szczurw czy owadw jest duo wiksza, od niej moe zalee nawet to, czy dany osobnik przeyje. Mimo niedoskonaoci ludzkiego wchu, wci pozwala nam on dowiadcza przyjemnych zapachw, kwiatw czy smakoykw, lub te przeciwnie - odpycha, ostrzega, informuje np. o nie pierwszej wieoci, zagroeniu.

Kropla perfum w trzypokojowym mieszkaniu - to minimalna granica czucia zapachu - twierdza naukowcy. Poowa z nas jeszcze j wyczuje.

Znasz tylko pi podstawowych zmysw i umowny, metaforyczny "szsty zmys"? To tylko cz prawdy. Ca reszt odkryjesz dalej. Bez kolejnych, czsto pomijanych i nie tak popularnych, zmysw cigle by si przewraca, nie wiedziaby, gdzie znajduj si poszczeglne czci twojego ciaa, a powanie zraniony, mgby to przeoczy, naraajc si na zagroenie zdrowia i ycia.

Zobacz take:

zmys rwnowagi zmys rwnowagi Shutterstock

Zmys rwnowagi - wewntrzna poziomica

Zmys rwnowagi niczym pokadowy GPS pozwala okreli pozycj ciaa. Punktem orientacyjnym jest gowa - w odniesieniu, nie tyle do podoa, co do kierunku przycigania ziemskiego. Zmys rwnowagi odnotowuje tak to, e poruszasz gow - kiwasz ni, przechylasz, obracasz, jak i to, e twoje ciao znajduje si w ruchu. Wykryje, jeli zwolnisz lub przypieszysz.

Nic nie umknie doskonaej poziomicy schowanej w zakamarkach ucha wewntrznego. Znajduj si tam poronite cienkimi woskami torebki i kanaliki wypenione pynem. Pyn ten porusza si, gdy zmieniasz pozycje. Wtedy woski wyginaj si. Dziki temu organizm uzyskuje informacje odnonie twojego pooenia w przestrzeni, nawet jeli nie korzystasz ze zmysu wzroku czy dotyku.

Jako posiadacz zmysu rwnowagi, moliwe, e dowiadczasz pewnych niedogodnoci. To maa cena, ale jednak. O jakich niedogodnociach mowa?

Zdarza ci si odczuwa nieprzyjemne objawy choroby lokomocyjnej, gdy podrujesz samochodem, statkiem czy samolotem? Ich przyczyn jest niezgodno informacji pyncych z rnych zmysw. Wikszo z nich, w tym gwnie wzrok, staj w opozycji do zmysu rwnowagi. Podczas gdy oczy i inne narzdy daj ci sygnay, e pozostajesz w bezruchu, zmys rwnowagi nie daje si tak atwo zmyli i alarmuje, e jednak si przemieszczasz. Tym sposobem konflikt gotowy. Trudny do rozsdzenia, bo racja ley po dwch stronach: twoje ciao pozostaje nieruchome, nie zmieniasz pozycji w odniesieniu do rodka komunikacji, jednak nie da si ukry, e przemierzasz kilometry. W efekcie organizm moe gupie. Daje o tym zna m. in. poprzez mdoci, zawroty gowy.

Aby zapobiega tym niechcianym przypadociom, warto chociaby zamkn oczy i uoy si w pozycji plecej. To wyeliminuje cz sprzecznych sygnaw. Najlepiej jednak, o ile masz tak moliwo i oczywicie odpowiednie uprawnienia, przesi si na fotel kierowcy. Gdy prowadzisz poruszajcy si pojazd: widzisz ruch i w wikszym stopniu czujesz ruch. Wszystko jest wic tak jak powinno.

zmys kinestetyczny zmys kinestetyczny Shutterstock

Zmys kinestetyczny - wyobraeniowa mapa ciaa

Zmys ten umoliwia ci koordynacj ruchw. Gdyby ci go pozbawiono, z zamknitymi oczami nie byby w stanie dotkn swojego nosa czy nogi - po prostu nie wiedziaby, gdzie si znajduj. Zastanawiae si kiedy, skd to jednak wiesz, skoro przecie nie mwi ci o tym ani wzrok, ani dotyk czy wch?

Aby orientowa si w wiecie, musimy najpierw orientowa si sami w sobie. Pomaga nam w tym uwewntrzniony schemat ciaa. Natura na czas wdrwki po ziemskim padole wyposaya nas w map nas samych. Ta zakodowana jest w asocjacyjnych czuciowych obszarach mzgu. Mapa zawiera informacje o wzajemnym pooeniu rnych czci ciaa, odlegociach je dzielcych. Tym sposobem mamy wszelkie parametry chociaby, by trafi yk do ust, nawet gdy kto przesoni nam oczy.

A poniewa nie spdzamy ycia w jednej pozycji, mapa ta musi by stale aktualizowana, gdy czci ciaa zmieniaj pooenie wzgldem siebie. Zmiany s nanoszone na oglny dostpny model wasnego ciaa. Potrzebne do tego informacje s przekazywane przez zakoczenia nerwowe znajdujce si chociaby w miniach i stawach, ktre odnotowuj nasze ruchy.

bl bl Shutterstock

Zmys blu - sygna alarmowy "uwaga, zagroenie zdrowia"

Nie lubimy, gdy nas co boli. To zrozumiae. Tyle, e odczuwanie blu nie suy we wszystkich przypadkach gnbieniu nas miertelnikw. Ma on ratowa nasz organizm przed destrukcj, w tym przed mierci.

Sygna, e co jest nie tak musi by wic na tyle mocny, ebymy nie byli w stanie go zlekceway. Odpychajcy zapach czy drastyczny widok niekoniecznie zdayby w tym przypadku egzamin.

Jak zmotywowa czowieka do usunicia szkodliwego bodca zanim bdzie za pno? Natura zna swoje sposoby. Jednym z nich jest wanie zmys blu. Mechanizm polega na tym, eby dostarczy nam tak nieprzyjemnych dozna, ebymy za wszelk cen chcieli si ich pozby. W uproszczeniu: im groniejszy dla nas bodziec, tym wikszy bl (oczywicie od tej zasady jest wiele wyjtkw). Jest to informacja, e nie ma czasu do stracenia. I cho w przypadku zranie natury mechanicznej - skalecze, zama, zwichni - mechanizm zazwyczaj dziaa na medal, w przypadku wielu chorb, w tym nowotworw, bl przez dugi czas moe si nie pojawia. Co wicej, rnimy si pod wzgldem rozwinicia tego zmysu. Jedni odczuwaj znaczny bl przy nawet niewielkich szkodliwych bodcach, inni s zadziwiajco wrcz wytrzymali i czsto nawet nie zauwaaj uszkodze ciaa. Kto ma lepiej? Jedno jest pewne: szczliwcy mao wraliwi na bl s bardziej naraeni na niebezpieczestwa, bo w duej czci ich po prostu nie wyczuwaj.

Co sprawia, e czujemy bl? Mamy wiele receptorw, ktre za to odpowiadaj, dziel si one w zalenoci od specjalizacji. Inne z nich poinformuj nas uszkodzeniach mechanicznych, inne o zbyt wysokiej bd niskiej temperaturze czy stycznoci z niebezpieczn substancj chemiczn. Wkna zmysu blu szczelnie oplataj ciao, dziki czemu sygnalizuj zagroenia w rnych jego rejonach.

Bl jednak to nie sama fizjologia. Z bada naukowcw wynika, e za jego natenie odpowiada take nasza interpretacja danej sytuacji i odczuwane wtedy emocje. Z tego wzgldu tworzy si coraz wicej technik wpywajcych na psychik w taki sposb, aby zmniejszy dowiadczanie blu. Mona je stosowa w przypadku chorych dowiadczajcych chronicznego blu czy choby, aby agodzi ble porodowe.