Seks i seksualno

Seksualno to wana cz ycia kadego czowieka. Dotyczy jednoczenie ciaa i mzgu, zmysw i uczu.
Artyku jest czci publikacji pochodzcej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, ktr naby mona w Kulturalnym Sklepie lub w kad rod w kiosku

Przed przeanalizowaniem niektrych kwestii dotyczcych ycia seksualnego i zwizanych z nim patologii naley przypomnie, e jeszcze kilka lat temu w rodowisku naukowym nie istnia konsensus dotyczcy zaburze seksualnych.

Stosunek seksualny

Stosunek seksualny jest aktem zoonym, na ktry wpywa wiele czynnikw. U jego podstawy ley delikatny mechanizm polegajcy na poczeniach midzy orodkowym ukadem nerwowym, autonomicznym ukadem nerwowym, obwodowym ukadem nerwowym, systemem hormonalnym i narzdami rozrodczymi, ktre aktywuj si przed stosunkiem, podczas niego, a take po akcie seksualnym. W zwizku dwch osb wan rol odgrywaj take czynniki psychologiczne i emocjonalne, ktre nie mog by pominite, szczeglnie w przypadku pierwszych stosunkw pciowych.

Emocje zwizane z inicjacj seksualn oraz sprzeczne uczucia podekscytowania i strachu odczuwane przez partnerw (chocia inaczej manifestowane) s wanym elementem w rozwoju kadego czowieka.

Od pragnienia do orgazmu

Dziki rozwojowi seksuologii klinicznej w cigu ostatnich 30 lat prowadzono pogbione badania nad fizjologicznym mechanizmem lecym u podstawy reakcji seksualnej mczyzn i kobiet. Pierwsze badania zostay przeprowadzone przez dwoje pionierw seksuologii, maestwo Mastersa i Johnson. Z ich bada prowadzonych w latach 50. i 60. XX w. wynika, e cykl reakcji seksualnej moe by podzielony na cztery kolejne fazy: podniecenie, faza plateau, orgazm i odprenie. Nastpnie (1979) amerykaska seksuolog Helen Singer Kaplan, na podstawie najnowszych analiz fizjologicznych, uprocia poprzedni schemat i wyrnia trzy momenty cyklu seksualnego: podanie, podniecenie i orgazm.

Dzisiaj faza podania nie jest raczej zaliczana do czci bdcej reakcj, ale traktowana jest jako moment poprzedzajcy. Reakcja seksualna moe by zatem podzielona na dwie fazy: podniecenie i orgazm. Hormony pciowe, tj. androgeny u mczyzn i estrogeny oraz progesteron u kobiety, s czsteczkami podania. Z ich brakiem jest zwizana utrata pierwszego bodca.

Podanie rodzi si wwczas, gdy w mzgu w odpowiedzi na bodziec o konotacji erotycznej zaczyna si wytwarzanie duej iloci neuroprzekanika, dopaminy. Jej produkcja zwalnia powstawanie substancji hamujcej samo podanie: serotoniny. Podczas tej fazy podwzgrze redukuje wytwarzanie endorfin, endogennych opioidw powodujcych uczucie dobrostanu i zaspokojenia, oraz zwiksza produkcj biaka, ktrego funkcj jest regulowanie hormonalnego systemu reprodukcji - gonadoliberyny (gonadotropin-releasing hormone - GnRH). Uwalnia ona FSH (hormon folikulotropowy) i LH (hormon luteinizujcy) na poziomie przysadki. Seksualna odpowied fizyczna ma miejsce w centrach nerwowych umieszczonych w rdzeniu oraz powizanych z orodkowym ukadem nerwowym.

Reakcja kobiety

U kobiet stymulacja echtaczki, gwnej strefy erogennej, aktywuje tysice wkien nerwowych i powoduje seri reakcji naczyniowych i hormonalnych, ktre odgrywaj wan rol w stworzeniu tzw. platformy orgazmicznej (w czasie trwania fazy, ktr Masters i Johnson okrelili faz plateau). Na t faz skadaj si przekrwienie naczy (czyli wiksze ukrwienie strefy), spaszczenie i rozcignicie duych warg sromowych wzdu krocza, do czciowego pokrycia ujcia pochwy i zwikszenie rednicy maych warg, do wysunicia z duych warg. echtaczka powiksza si i nastpuje wydzielanie substancji luzowej, ktra pokrywa ca ciank pochwy. Naukowcy utrzymuj, e wraliwo erogenna pochwy jest poczona z gbokimi receptorami pochodzenia miniowego. Tumaczy to fakt, e wiele kobiet docenia gbok penetracj, odczuwajc intensywn przyjemno rnic si od zewntrznej stymulacji pochwy. Zjawisko to zachodzi take na poziomie szyjki macicy. Wydzielanie fizjologicznych pynw tkankowych poprzez cianki pochwy wie si z wiksz wilgotnoci, co sprawia, e spkowanie jest bezbolesne. Z punktu widzenia reprodukcji wydzieliny zmniejszaj kwasowo pochwy, sprawiajc, e rodowisko to jest przystosowane do ruchliwoci plemnikw. Przed orgazmem bicie serca, cinienie krwi i rytm oddechu osigaj maksymalne wartoci. Wiele mini jest napronych. Gdy kobieta osiga orgazm, uwalniany jest hormon produkowany przez przysadk (oksytocyna), ktry powoduje seri szybkich skurczw macicy. Mog one wystpowa w maej liczbie lub dochodzi nawet do 15, zachodz z przerwami trwajcymi mniej ni sekund.

Reakcja mczyzny

U mczyzny stref najczulsz na bodce jest od bogata w receptory pciowe, przekazujce odczucia poprzez rdze krgowy do mzgowia. Ukad przywspczulny kontroluje system naczyniowy penisa i wpywa na przypyw krwi w fazie erekcji i odpyw krwi w czasie zakoczenia wzwodu. Bezporednia stymulacja genitaliw zapocztkowuje okres podniecenia, ktry charakteryzuje si zwikszeniem dopywu krwi, co powoduje poszerzenie i ukrwienie cia jamistych. W ukadzie limbicznym znajduj si strefy odpowiedzialne za erekcj, czue na dziaanie testosteronu, ktry w fazie podniecenia wydzielany jest w zwikszonej iloci. W fazie plateau, w czasie podniecenia, prcie maksymalnie usztywnia si, wydua i osiga najwiksz rednic. Dugo fazy plateau jest rna oraz indywidualna i wydua si wraz z wiekiem. Charakterystyczne jest dla niej czerwono-winne zabarwienie odzi i zwikszenie objtoci jder, ktre podnosz si, dotykajc krocza, co jest spowodowane skurczem worka mosznowego. Nastpujcy orgazm cechuje si seri nagych, rytmicznych skurczw, ktre doprowadzaj do wytrysku. Emisja polega na uwolnieniu spermy do cewki moczowej, podczas gdy wytrysk to wydalenie nasienia mskiego. Intensywno odczuwania przyjemnoci zwizana jest z wieloma czynnikami: czstotliwoci skurczw podczas wytrysku, objtoci spermy, czasem abstynencji, okresem i intensywnoci podniecenia, a take z ca seri subiektywnych czynnikw psychologicznych.

Odprenie

Ostatnia faza orgazmu nazywana jest odpreniem. U kobiet odprenie doprowadza do stopniowego powrotu do zwykego rytmu bicia serca, cinienia krwi i rytmu oddechu. Wargi sromowe powracaj do swego prawidowego zabarwienia, znika zaczerwienienie, a brodawki trac swj wzwd. Take pochwa osiga zwyczajn wielko. U mczyzn odprenie oznacza koniec wzwodu i stopniowy powrt prcia do zwykego stanu zwiotczenia. Kobieta w fazie odprenia moe odczuwa jeszcze orgazm, mczyzna nie. Musi on przej okres refrakcji, ktry moe trwa kilka minut lub kilka godzin (z wiekiem jest on coraz duszy), natomiast kobieta moe kontynuowa stosunek, osigajc kolejne orgazmy.

Zaburzenia seksualne

Jeszcze do niedawna wszelkie zaburzenia zwizane z seksualnoci kobiet byy sprowadzane do problemw lub blokad typu kulturalnego lub psychologicznego. W ostatnich latach nastpia jednak zasadnicza zmiana. Badania i studia skupiy si na biologicznej i fizycznej naturze niektrych, gwnych seksualnych dysfunkcji kobiet. Dzisiejsze podejcie nie zaniedbuje moliwych powiza zaburze seksualnoci z psychologi kobiety i z pojawiajcymi si w zwizku trudnociami zwizanymi z relacjami. Przeciwnie, psychoterapeuci akcentuj fakt, e zaburzenie pochodzenia organiczno-biologicznego moe mie powany wpyw na psychik kobiety i - jeli nie jest leczone - moe doprowadzi do powanych konsekwencji, takich jak fobia zwizana ze stosunkiem pciowym lub depresja.

Aktualne wytyczne terapii s nastpujce:

1) krtkoterminowe leczenie pary - badania, ktre przeprowadzili Masters i Johnson, byy podstaw do stworzenia intensywnej terapii liczcej od 12 do 20 spotka. Partnerzy s zachcani do wykonywania wicze i praktycznych eksperymentw po wczeniejszym omwieniu ze specjalist trudnoci i frustracji pojawiajcych si w zwizku;



2) gboka terapia - zalecana zawsze, gdy para odczuwa indywidualne konflikty jednego z partnerw. Moe by wstpem do terapii seksualnej;

3) leczenie psychofarmakologiczne - stanowi poczenie analizy i przyjmowania lekw. Moe by uyteczne, gdy pacjent cierpi na takie zaburzenia, jak np. impotencja;

4) leczenie chirurgiczne - stosowane rzadziej ni w przeszoci, gwnie z powodu niektrych dysfunkcji u mczyzn (np. ylak powrzka nasiennego, krtkie wdzideko, krzywizna prcia itp.).

Problemy seksualne u kobiet

Najczstszymi patologiami kobiecymi s dyspareunia i pochwica. Obydwie powoduj bl w czasie stosunku pciowego lub po nim.

Dyspareunia

Nazywana take bolesnym stosunkiem pciowym, objawia si intensywnym i czstym blem narzdw pciowych podczas prby penetracji lub podczas samej penetracji. Moe mie przyczyny biologiczne lub psychologiczne. Istniej trzy rodzaje dyspareunii rozrniane na podstawie momentu, w ktrym pojawia si bl:

1) pocztkowa lub powierzchowna, wystpujca na pocztku stosunku w strefie przedsionka pochwy;

2) rodkowopochwowa (bl w czasie stosunku);

3) gboka lub wewntrzna, wystpujca wycznie po penetracji.

Przyczyny. W dwch pierwszych przypadkach dyspareunia czsto spowodowana jest infekcjami lub zaburzeniami, takimi jak: zapalenie sromu, zapalenie pcherza moczowego, zapalenie pochwy czy zapalenie przedsionka pochwy. Moe by take zwizana z niedoborem hormonw, problemami miniowymi (np. minioblem) lub naczyniowymi (chorobami ukadu krenia, cukrzyc). Niekiedy jest ona konsekwencj nieprawidowoci anatomicznych, takich jak wknista bona dziewicza i agenezja pochwy.

Trzecia forma dyspareunii moe by wynikiem endometriozy (stanu zapalnego wyciki macicy), choroby zapalnej miednicy mniejszej, choroby autoimmunologicznej mini, a take laparotomii i nacicia krocza. Po takich zabiegach moe pojawi si zesp ucisku nerww skry. Zakoczenia wkien nerwowych s cinite w tkance bliznowatej i powoduj bl miednicy.

Inne przyczyny schorzenia zwizane s z rakiem narzdw pciowych i jego konsekwencjami. Choroba moe si pojawi np. po usuniciu czci pochwy w przypadku raka szyjki macicy lub po radioterapii pochwy, miednicy, odbytu i pcherza.

Pochwica

Jest to dysfunkcja seksualna polegajca na niezalenym od woli skurczu mini wok wejcia do pochwy kobiety, wystpujcym mimo odczuwania przez ni podania seksualnego. Czsto sama myl o zbliajcej si penetracji powoduje fobi zwizan z blem i odrzucenie stosunku pciowego. Najagodniejsze formy zaburzenia pozwalaj na stosunek pciowy, nawet bolesny, najcisze za uniemoliwiaj go cakowicie. W takim przypadku penetracj poprzedza skurcz i nastpuje cakowite zamknicie warg, sromu i ujcia pochwy.

Przyczyny. Przyczyny organiczne pochwicy zwizane s z zaniedbanymi infekcjami (zapalenie pochwy), opryszczk, urazami pochwy lub laceracjami okolic krocza, ktre nie zagoiy si waciwie. Do nieprawidowoci fizycznych, ktre s przyczyn pochwicy, zalicza si atrofi pochwy i wknist bon dziewicz. W przypadku, gdy brak jest wytumaczenia organicznego i fizycznego, przyczyny pochwicy mog by upatrywane w sferze psychologicznej i emocjonalnej pacjentki.

Fobia zwizana z penetracj moe pochodzi z poprzednich negatywnych dowiadcze (np. molestowanie lub gwat) lub pojawi si po usyszeniu relacji z dowiadcze opowiadanych przez inne kobiety, moe take by echem zakazw i tabu, ktre s zwizane z otrzyman edukacj. Czasami problem pojawia si jedynie w odniesieniu do danego partnera, ktry jest odrzucany z pewnych przyczyn (pochwica sytuacyjna). Istnieje rwnie pochwica zwana wtrn, mogca pojawi si z powodu specyficznych przyczyn podczas ycia seksualnego kobiety i wpyn na nie. Najczciej napotykanym przypadkiem jest pochwica starcza w nastpstwie dystrofii pochwy lub niewystarczajcego nawilenia, ktre powoduj, e stosunek jest coraz bardziej bolesny.

Pochwica nie zawsze uniemoliwia dowiadczenia seksualne. Wiele cierpicych na ni kobiet osiga przyjemno z masturbacji echtaczki i zwraca si do terapeuty, poniewa chce odbywa cakowite stosunki pciowe z partnerem. Gwnym celem psychoterapii jest stopniowe ograniczenie lku poczonego ze stosunkiem pciowym, aby wyeliminowa skurcz mini, uniemoliwiajcy penetracj. Oprcz technik pozytywnej wizualizacji i treningu autogennego, majcych na celu zrelaksowanie mini pochwy, stosowane s wiczenia opracowane po raz pierwszy przez Helen Kaplan, ktre zakadaj take aktywne uczestnictwo partnera. Jest to niekiedy dugi proces podzielony na fazy. Za kadym razem, gdy pacjentce uda si wykona okrelone wiczenie w sposb zadowalajcy, przechodzi do nastpnego. wiczenia s nastpujce:

1) kobieta obserwuje w lusterku ujcie pochwy;

2) codziennie prbuje woy palec w szczelin pochwy, a poczuje si cakowicie swobodnie, wykonujc ten gest. Zamiast palca mona uywa maych przedmiotw (rozszerzajcych);

3) kobieta wkada dwa palce w szczelin pochwy;

4) partner wsuwa jeden lub dwa palce w szczelin pochwy;

5) partnerzy przygotowuj si do stosunku pciowego: zwykle, w celu zachowania cakowitej kontroli nad wiczeniem, kobieta kadzie si na mczynie i pomaga mu umieci prcie w pochwie. Wszystko wykonywane jest powoli, bez adnego rodzaju ruchu penisa w pochwie;

6) penetracja z pchniciami, spkowanie.

Zaburzenia podniecenia

Inna grupa zaburze wie si z podnieceniem. Powody tzw. spadku podania mog by organiczne lub psychologiczne.

Jednym z najczstszych objaww jest sucho pochwy. Moe by spowodowana infekcjami, jak w przypadku bakteryjnego zapalenia sromu i pochwy, lub by zwizana z niedoborem hormonw pciowych, a take ze szczeglnym okresem ycia kobiety, takim jak klimakterium lub karmienie piersi. Moe objawia si swdzeniem i charakteryzowa si brakiem naturalnego nawilenia pochwy. Podczas menopauzy cierpi na ni 60% kobiet, kiedy to mae stenia estrogenw powoduj spadek libido, stopniowe zmniejszenie bony luzowej pochwy i jednoczesne zmiany pH oraz miejscowej flory bakteryjnej. Zaburzenie to jest rozpowszechnione take wrd modych kobiet: dotyczy ok. 30% osb z tej grupy. Najczstsz zanotowan przyczyn jest stres, mog te wystpi inne przyczyny natury fizycznej (miejscowe leczenie, okres poporodowy) i farmakologicznej. Obnienie podania i wynikajca z niego sucho pochwy mog by spowodowane niektrymi lekami stosowanymi przy nadcinieniu, lekami przeciwdepresyjnymi, moczopdnymi i przeciwpsychotycznymi. Inn przyczyn moe by szczeglna wraliwo kobiety na efekty stosowania doustnej antykoncepcji jednofazowej (opartej na przyjmowaniu tej samej iloci hormonw przez cay czas). Jeszcze inne powody spadku podania to hiperprolaktynemia, cukrzyca oraz powana niewydolno nerek.

Ozibo pciowa i anorgazmia

Anorgazmia jest najczstsz dysfunkcj seksualn kobiet. Okrelenie to oznacza trudnoci z osigniciem orgazmu lub niemono jego osignicia. Szacuje si, e 10 kobiet na 100 nigdy nie dowiadczyo orgazmu podczas caego ycia seksualnego. Anorgazmia rni si od tzw. oziboci pciowej, opisanej w klasyfikacji zaburze psychiatrycznych DSM-IV jako "hipoaktywne zaburzenie podania", jednak czsto anomalie te wspwystpuj ze sob.

Ozibo pciowa to brak albo niedobr podania, ktre - w zalenoci od stopnia zaburzenia - moe prowadzi do cakowitego odrzucenia stosunku pciowego. Czsto spowodowana jest stresem, niezadowoleniem ze zwizku, czy przyjmowaniem niektrych lekw.

Brak orgazmu nie zawsze jest objawem hipoaktywnego podania pciowego. Przeciwnie, u wielu kobiet, ktre nie mog osign orgazmu, wystpuj prawidowe poziomy podniecenia. Ponadto anorgazmia moe by pierwotna (brak odczuwania orgazmu) oraz wtrna, czyli wywoana specyficznymi przyczynami po pewnym okresie prawidowego zaspokojenia podania, a take przypadkowa, czyli wystpujca w niezwizanych ze sob okolicznociach.

Jednym z najwaniejszych elementw anorgazmii pierwotnej jest restrykcyjna edukacja zwizana z kwesti przyjemnoci pciowej oraz wpyw bardzo sztywnych lub przesadnie obecnych w yciu kobiety modeli zachowania.

Naley wzi pod uwag take rol odgrywan w tym kontekcie przez partnera. Czsto sabej znajomoci wasnego ciaa i niemonoci oddania si przyjemnoci towarzyszy niewiedza mczyzny, dotyczca anatomii i fizjologii partnerki. Czasem problemy mog by spowodowane zbyt wczesnym wytryskiem partnera lub trudnociami z erekcj.

Problemy seksualne mczyzn

Niektre zaburzenia mskie podobne s do kobiecych: jest tak w przypadku awersji lub fobii pciowej, anorgazmii i dyspareunii. Przyczyny psychologiczne s podobne u mczyzn i u kobiet. Mog si do nich zalicza dowiadczenia traumatyczne (awersja seksualna), stres, przyjmowanie lekw antydepresyjnych, zapobiegajcych nadcinieniu lub hormonalnych (anorgazmia). W dyspareunii, ktra jest rzadka u mczyzn i dotyczy ok. 1% populacji, pewn rol mog odgrywa czynniki patologiczne. Moe by ona konsekwencj chorb przekazywanych drog pciow, problemw z prostat, infekcji drg moczowych oraz czciowej stulejki (zwenie napletka).

Najczstsze zaburzenia seksualnoci u mczyzn to przedwczesny wytrysk i impotencja.

Przedwczesna ejakulacja

Wedug niektrych bada cierpi na ni ok. 20-30% mczyzn. Trudno poda precyzyjn definicj tego zaburzenia, dlatego naukowcy uwaaj, e skala zjawiska jest zaniona. Przedwczesny wytrysk to niezdolno mczyzny do kontrolowania orgazmu podczas stosunku pciowego.

Istnieje take przedwczesny wytrysk nazywany "ante portas", ktry pojawia si jeszcze przed penetracj. Wycznie w tym przypadku zaburzenie niesie ze sob niemoliwo poczcia dzieci, w innych ("post portas") przedwczesny wytrysk nie jest przeszkod dla prokreacji. Moe on jednak w powany sposb wpywa na psychik dotknitego nim mczyzny i nieodwracalnie zaszkodzi relacjom pary. Z drugiej strony nie naley wyolbrzymia powagi problemu, ktry moe by okresowy, zwizany z sytuacj czy szczeglnym okresem ycia mczyzny. Na przykad w modoci normalne jest, e reakcja pciowa moe by fizjologicznie szybsza ni w wieku dorosym.

Schemat reakcji seksualnej opracowany przez Mastersa i Johnson tumaczy, e u mczyzny dotknitego problemem przedwczesnego wytrysku wczesna faza plateau (midzy podnieceniem i odpreniem) jest prawie nieobecna.

Przyczyny. U podstaw zaburzenia mog lee przyczyny organiczne, farmakologiczne i psychologiczne. W wikszoci przypadkw problem jest spowodowany lkiem. Leczenie opiera si na metodzie lokalizacji wraeniowej: pacjent proszony jest o rozrnienie momentu osignicia najwikszego napicia pciowego od wytrysku, ktry jako odruch moe by kontrolowany. Tak jak dziecko uczy si trzymania moczu, tak dorosy mczyzna moe kierowa (i wyprzedza) odruchem wytrysku. Najczstszymi przyczynami organicznymi zaburzenia s przyczyny o charakterze neurologicznym (np. neuropatia alkoholowa i cukrzycowa, stwardnienie rozsiane, nowotwr rdzeniowy, tylny rozszczep krgosupa) oraz urologicznym (stany zapalne narzdw pciowych, krtkie wdzideko). Poza narkotykami, takimi jak kokaina i amfetamina, take poszczeglne leki mog powodowa efekt uboczny, jakim jest przedwczesny wytrysk. Wystpuje on w przypadku zaywania niektrych lekw neurotropowych (przeciwdepresyjnych), sympatykomimetycznych i przeciwnadcinieniowych.

Po postawieniu diagnozy z zastosowaniem odpowiednich testw i bada, takich jak wibracja penisa (lub test Viricare), specjalista powinien zaleci najlepsz kuracj. Istniej rne metody leczenia. W leczeniu farmakologicznym od kilku lat stosuje si leki przeciwdepresyjne hamujce ponowny wychwyt serotoniny (SSRI). Stosuje si take aplikowane na prcie kremy na bazie lekw znieczulajcych, takich jak lidokaina. Jednak przeciwwskazaniem do takiej kuracji jest dziaanie uboczne znieczulajce organ. Przedwczesny wytrysk zwizany z przyczynami organicznymi jest leczony chirurgicznie z wykorzystaniem neurotomii. Zabieg ogranicza czucie prcia poprzez obrzezanie (usunicie czci napletka) i nacicie peryferycznych rozgazie nerwu grzbietowego, ktre kocz si pod odzi i s odpowiedzialne za zbytni pobudliwo organu. Zabieg przeprowadzany jest ambulatoryjnie, trwa nieca godzin i w wikszoci przypadkw koczy si sukcesem (ok. 90%), nawet jeli okres powrotu do zdrowia jest do dugi (ok. 2-3 miesicy).

Impotencja

Impotencja, ktra bardziej prawidowo jest okrelana jako "zaburzenia erekcji", to zaburzenie polegajce na niezdolnoci mczyzny do osignicia i utrzymania erekcji podczas stosunku pciowego. Jest objawem niemal zawsze spowodowanym problemami organicznymi lub psychologicznymi. Zaburzenia erekcji dotykaj ok. 10% dorosej populacji mskiej (w wieku 18-60 lat).

Przyczyny. Analizy kliniczne wykazay, e istnieje wiele czynnikw ryzyka prowadzcych do impotencji. Mona do nich zaliczy dym papierosowy (nikotyna ma dziaanie obkurczajce naczynia krwionone prcia), niektre choroby (choroby serca, cukrzyc, niewydolno nerek, miadyc), stosowanie lekw przeciwnadcinieniowych blokujcych receptory beta, niektre leki przeciwdepresyjne, hipolipidemiczne. Alkohol ma dwojaki wpyw: jeli przyjmowany jest w niewielkich ilociach, ma dziaanie stymulujce, w zbyt duych ilociach - hamuje seksualno i erekcj.

Metody diagnostyczne i terapie impotencji rozwiny si bardzo szybko w cigu ostatnich dwch, trzech dziesicioleci. Nastpio odwrcenie perspektywy dotyczcej postrzegania pochodzenia tej dysfunkcji. Dawniej wikszo przypadkw wizana bya z przyczynami psychologicznymi, dzisiaj te przyczyny uwaa si za jedno z moliwych, lecz coraz rzadszych wytumacze choroby.

W celu odrnienia impotencji organicznej od psychogennej prawie na caym wiecie uywa si prostego testu znanego jako pomiar potencji nocnej za pomoc systemu Rigiscan. Bada on prawidowe zjawisko fizjologiczne polegajce na nocnych erekcjach podczas snu. Wystpuj one w fazie REM (rapid eye movement) snu i s cakowicie niezalene od stanu emocjonalnego. Jeli nocne erekcje nie wystpuj u pacjenta, przyczyna impotencji jest niezalena od psychiki.

Po wykluczeniu wytumaczenia psychogennego przechodzi si do stwierdzenia funkcjonalnoci unaczynienia ttniczego prcia. Badanie to przeprowadzane jest za pomoc echografu nazywanego kolorowym dopplerem. W celu wykrycia chorb o charakterze degeneracyjnym i funkcjonalnym, mogcych spowodowa zaburzenia erekcji, mona wykona biopsj cia jamistych.

Leczenie. W zalenoci od pochodzenia zaburzenia stosuje si rne terapie. Najczciej jest to leczenie farmakologiczne, lecz istniej take rozwizania chirurgiczne. Jeli impotencja jest efektem choroby lub dysfunkcji, naley zastosowa leczenie ad hoc, ktre rozwizuje take te problemy. Na przykad przy niedoborze testosteronu podawane s androgeny, gdy wystpuje hiperprolaktynemia, przepisuje si bromokryptyn w celu przywrcenia rwnowagi ukadu hormonalnego. Mimo e tylko w 20% przypadkw impotencja ma przyczyn wycznie psychologiczn, zalecane jest wsparcie terapeutyczne towarzyszce podjtemu leczeniu.

Powtarzajce si niepowodzenia mog spowodowa lk i frustracj u pacjenta, pogarszajc jego stan. Lk prowadzi do uwolnienia duych iloci adrenaliny, ktra hamujc rozlunienie tkanki miniowej podczas erekcji i obkurczajc naczynia krwionone ttnic prcia, stanowi blokad dla rozpoczcia wzwodu. Leczenie objawowe impotencji moe polega na podaniu rnych lekw w zalenoci od wywoujcego chorob zaburzenia.

Jedynie lekarz moe zdecydowa, ktry z niej wymienionych lekw bdzie najwaciwszy w danym przypadku:

1) prostaglandyna E1 - jest wstrzykiwana do cia jamistych i przyczynia si stopniowo do ich natlenowania. Wskazana jest w przypadku problemw ukadu naczyniowego lub cukrzycy;

2) apomorfina jest uyteczna w dysfunkcjach psychogennych i czciowo naczyniowych;

3) sildenafil i podobne (tadalafil, wardenafil).

Sildenafil dziaa na struktury naczyniowe cia jamistych, sprzyjajc napywowi krwi. Pozwala na erekcj i jej utrzymanie oraz uatwia nastpn. Lek ten moe by stosowany w poczeniu z innymi terapiami andrologicznymi (z wyjtkiem prostaglandyny E1), ale jeli impotencja ma zoone przyczyny pierwotne, nie zawsze jest on skuteczny. Wykazuje znaczne dziaania niepodane (np. ble gowy i uderzenia gorca) i jest przeciwwskazany u osb z barwnikowym zwyrodnieniem siatkwki, bdcych po zawale lub przyjmujcych nitrozwizki. Musi by stosowany pod cis kontrol specjalisty. Ten rodzaj lekw zaywa si w szczeglny sposb. Sildenafil jest przyjmowany okoo godziny przed stosunkiem pciowym, inne substancje mog by przyjte nawet 12 godz. wczeniej. Najnowsze badania wykazay, e dziaa pozytywnie na krenie krwi w prciu.

Jeli pacjent nie reaguje na leczenie farmakologiczne, mona zastosowa leczenie chirurgiczne. Wykonuje si dwa rodzaje zabiegw: zachowawcze albo protezowe oraz zastpcze. Impotencja moe take wynika z wrodzonej lub nabytej anomalii, ktra polega na zakrzywieniu cia jamistych. Moe ona pojawi si po fibrozie lub na skutek takich chorb jak cukrzyca, lub by konsekwencj stwardnienia plastycznego prcia (induratio penis), majcego przyczyny autoimmunologiczne, znanego lepiej jako choroba Peyroniego. Wyeliminowanie krzywizny nastpuje za pomoc techniki znanej jako plastyka cia jamistych.

W przypadku nieskutecznoci lekw spowodowanej zbytnim pogorszeniem stanu ttnic doprowadzajcych krew do cia jamistych mona przeszczepi may bypass, ktry czy ttnic grzbietow penisa i bogat w krew ttnic nadbrzuszn umieszczon nad koci onow.

Inn przyczyn impotencji moe by nietrzymanie naczy ylnych ciaa jamistego, mimo e krew dopywa prawidowo do penisa. Naczynia ylne nie przetrzymuj krwi w iloci wystarczajcej do uzyskania i utrzymania erekcji. Ten defekt jest leczony poprzez poczenie yy grzbietowej penisa lub yy jamistej i zwenie korzeni cia jamistych (odnogi) w celu uniemoliwienia odpywu krwi.

Leczenie zastpcze opiera si na przeszczepieniu protezy penisa. Proteza nakadana jest na ciaa jamiste i dziki niej penis ma naturalny wygld take podczas erekcji. Protezy s skuteczne w 90% przypadkw. Zabieg wszczepienia protezy prcia wykonywany jest w specjalistycznych centrach urologicznych.

Pierwszy raz

Mimo alarmw wszczynanych przez instytucje i media dotyczcych wczesnej inicjacji, ostatnie analizy wiatowej Organizacji Zdrowia pokazuj, e redni wiek osb odbywajcych pierwszy stosunek pciowy jest stabilny w poszczeglnych (ok. 59) krajach, w ktrych prowadzono badania. We wszystkich badanych strefach inicjacja nastpuje midzy 15. a 19. rokiem ycia, wczeniej u chopcw ni u dziewczt. Midzy poszczeglnymi krajami jednak wystpuj znaczne rnice, zalene gwnie od czynnikw antropologicznych i spoecznych. W A Afryce Wschodniej, Zachodniej i rodkowej oraz w A Azji Poudniowej mode osoby bardzo wczenie wstpuj w zwizki maeskie, kobiety zaczynaj ycie pciowe o wiele wczeniej ni ich rwieniczki w krajach zachodnich lub latynoamerykaskich.

Wzrasta natomiast tendencja do odbywania stosunkw pciowych przed lubem, nawet jeli lub nastpuje wczeniej ni w przeszoci

Seks z upywem lat

Niektre pospolite dolegliwoci zwizane z seksualnoci mog wystpi w kadym wieku. Jednak z upywem lat, gwnie na poziomie hormonalnym, zarwno mczyzn, jak i kobiety cechuje wiksza podatno na zmiany fizyczne i biologiczne, ktre mog wpyn na ich zachowania seksualne. Sucho pochwy u kobiety, trudnoci z erekcj u mczyzn oraz lk czy depresja s najczstszymi przyczynami zmniejszenia lub ograniczenia aktywnoci seksualnej po 50.-55. roku ycia. Innym zaburzeniem wystpujcym u starszych mczyzn i negatywnie wpywajcym na ich ycie seksualne jest gruczolak stercza. Problemy te nie wystpuj zawsze, jeli istnieje dobra relacja midzy partnerami, mog by pokonane. Jedno jest pewne: podanie nie mija wraz z wiekiem. W rzeczywistoci centra mzgowe odpowiedzialne za bodce zwizane z seksualnoci cay czas odgrywaj sw rol, take po okresie menopauzy u kobiet i po 50. roku ycia u mczyzn. Niekiedy obniona produkcja hormonw pciowych moe nawet odpowiada silniejszej reakcji seksualnej. Na przykad, gdy u kobiet zmniejsza si stenie estrogenw, zwiksza si proporcjonalnie obecno androgenw, co moe sprzyja pojawieniu si potrzeby seksualnej. Istniej odpowiednie kuracje majce na celu zaagodzenie i leczenie zaburze, ktre mog wpyn na seksualno w trzecim wieku (leczenie hormonalne, leki naturalne itp.). Aktywno seksualna moe by kontynuowana, nawet jeli jej wyniki nie s takie jak u modych osb.

Parafilie

Termin ten, ktry wszed do jzyka specjalistycznego niedawno, oznacza wszelkiego rodzaju zaburzenia na tle seksualnym, w ktrych wystpienie podniecenia seksualnego i penej satysfakcji seksualnej uzalenione jest od pojawienia si specyficznych obiektw (w tym osb), rytuaw czy sytuacji, nie bdcych czci normatywnej stymulacji. Granica midzy normalnoci i patologi w kwestiach zwizanych z seksualnoci jest czsto niestaa. Kryterium konkretnego przedmiotu lub pewnych sytuacji, ktre pomaga w odrnieniu tych dwch sytuacji, jest zgoda partnera lub akceptowanie przez niego nietypowych zachowa drugiej strony, czyli tak zwane borderline.

Z punktu widzenia psychiatrii patologiczne formy parafilii (parafilie zorganizowane) s opisane w klasyfikacji DSM-IV jako "czste i intensywnie podniecajce seksualnie fantazje, bodce lub zachowania seksualne", ktre wystpuj przez okres wynoszcy co najmniej 6 miesicy i koncentruj si na:

1) rzeczach nieoywionych;

2) cierpieniu lub ponieniu siebie samego lub partnera;

3) dzieciach lub innych niewiadomych osobach.

Ostatnie wydanie klasyfikacji DSM-IV precyzuje, e: "dla niektrych osb fantazje, stymulacje parafiliczne s nieodzowne dla podniecenia seksualnego i s zawsze czci aktywnoci seksualnej. W innych przypadkach preferencje parafiliczne objawiaj si jedynie epizodycznie (np. podczas okresw zwizanych ze stresem), podczas gdy zwykle osoba funkcjonuje seksualnie bez f