Wzrost: od czego zależy i kiedy można mówić o zaburzeniach wzrastania?

14.06.2011 16:22
Rozwój kości. Radiogramy pokazują rozwój kości (kolor niebieski) dłoni w różnym wieku: 12 miesięcy (1), trzech lat (2), trzynastu lat (3) i dwudziestu lat (4). W dłoni dziecka (1) kości są złożone w większej mierze z chrząstek (kolor czerwony), ponieważ rozwój i pełne kostnienie, polegające na zwapnieniu chrząstek, muszą dopiero nastąpić. W pierwszym roku komponent kostny jest mniejszościowy: palce są zbudowane z chrząstek. Wapnienie palców i części stawów rozpoczyna się w wieku trzech lat (2). W wieku trzynastu lat (3) rozwój kostny jest ukończony i chrząstki zostają zwapnione: wszystkie kości dłoni są widoczne, a przestrzenie pomiędzy spoinami palców zbudowanych z chrząstki są znacznie ograniczone. W wieku dwudziestu lat (4) rozwój szkieletu można uznać za zakończony

Rozwój kości. Radiogramy pokazują rozwój kości (kolor niebieski) dłoni w różnym wieku: 12 miesięcy (1), trzech lat (2), trzynastu lat (3) i dwudziestu lat (4). W dłoni dziecka (1) kości są złożone w większej mierze z chrząstek (kolor czerwony), ponieważ rozwój i pełne kostnienie, polegające na...

Wzrost uwarunkowany jest czynnikami genetycznymi, które oddziaływają na siebie; ogólnie zakłada się, że całość cech odziedziczonych po ojcu i matce będzie źródłem wzrostu średniego pomiędzy nimi, z uwzględnieniem płci (mężczyźni są średnio wyżsi od kobiet o ok. 14 cm). Średni wzrost mężczyzn w Polsce wzrósł z 165,0 cm w 1880 r. do 177,4 cm w 2001 r.
Artykuł jest częścią publikacji pochodzącej z nowej serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna, którą nabyć można w Kulturalnym Sklepie lub w każdą środę w kiosku

Wzrost

Odległość od powierzchni stopy do szczytu głowy człowieka w pozycji pionowej, z głową skierowaną w określonej płaszczyźnie poziomej. Istnieje również wzrost w pozycji siedzącej, który odpowiada wysokości tułowia (biust, uda, nogi i stopy rozmieszczone prostopadle), i wzrost poziomy lub długość mierzona w pozycji na wznak według tych samych standardów, które dotyczą pozycji stojącej. Wzrost w takiej pozycji jest większy o kilka centymetrów ze względu na relaksację krzywizn kręgosłupa. Wzrost jest jednym z podstawowych pomiarów ciała gatunku ludzkiego i waha się zarówno w odniesieniu do pochodzenia etnicznego, uwarunkowania genetycznego, jak i czynników zewnętrznych. Biorąc pod uwagę różnice etniczne i różną liczebność grup etnicznych, jest niezwykle trudno oszacować przeciętny wzrost gatunku ludzkiego: według niektórych szacunków wynosi on 164,5 cm.

Bardziej właściwe wydaje się być sklasyfikowanie różnych ras ludzkich w zależności od ich średniego wzrostu: wzrost karłowaty (do 152,9 cm); wzrost niski (153-162,9 cm); wzrost średni (163-172,9 cm); wzrost wysoki (173-177,9 cm); wzrost bardzo wysoki (powyżej 178 cm).

Średni wzrost populacji w Polsce

Oszacowanie średniego wzrostu ludności stanowi duży problem zarówno ze względu na trudności w dobraniu próby, jak i ze względu na częstość zmian w czasie. Średni wzrost mężczyzn w Polsce wzrósł z 165,0 cm w 1880 r. do 177,4 cm w 2001 r. Co do przyczyn tego zjawiska opinie są podzielone: niektórzy przywiązują dużą wagę do ilości i jakości odżywiania, inni uważają, że podstawową rolę odgrywają takie czynniki jak styl życia, warunki klimatyczne lub zmniejszenie częstotliwości występowania niektórych chorób zakaźnych lub pasożytniczych. Zastanawiano się także nad przyczyną różnic we wzroście między poszczególnymi grupami etnicznymi. Różnice w odżywianiu mogą przyczyniać się na przestrzeni tysiącleci do większego zróżnicowania wśród populacji. Wydaje się jednak, że bardziej istotne są czynniki genetyczne.

Wiedza na temat roli dziedziczności w kwestii ostatecznego wzrostu jest mało rozwinięta. Zgodnie z konwencjonalną wiedzą dziedziczenie wzrostu jest kontrolowane przez wiele różnych genów, z których każdy ma niewielki wpływ.

Bez względu na przyczynę wzrost Polaków zwiększył się o ok. 7 cm w ciągu 35 lat. Jest to trend, który dotyczy również innych rozwiniętych krajów, łącznie z Chinami. Najwyżsi w Europie, Holendrzy, urośli z 175 cm do 180,8 cm w 2008 r., a 20% młodych ludzi ma wzrost wyższy niż 190 cm. Jednak ta tendencja nie będzie trwać wiecznie. Niektórzy badacze uważają, że powracamy po prostu do naszego naturalnego maksymalnego wzrostu, który powinien być zbliżony do ludzi kromaniońskich mierzących 180 cm. Jednak w niektórych krajach, takich jak Stany Zjednoczone, względny dobrobyt wydaje się wywierać pozytywny efekt.

Wzrost Amerykanów, kiedyś uważanych za jednych z najwyższych, w ostatnich latach pozostał bez zmian. Wśród najważniejszych przyczyn znajdują się: brak opieki zdrowotnej, która nie jest zagwarantowana dla wszystkich, oraz złe nawyki żywieniowe, nawet u bardziej zamożnych ludzi; problemem jest przejadanie się tzw. niezdrowym jedzeniem i coraz częstsze występowanie otyłości u dzieci. Powoduje to zwiększenie liczby przypadków przedwczesnego dojrzewania, które między innymi prowadzi do ossyfikacji jąder chrząstki kości długich, a tym samym do zahamowania wzrostu na poziomie niższym niż jest to uwarunkowane genetycznie.

Oczekiwany wzrost

Na poziomie opisowym kilka badań wykazało, że ostateczny wzrost dzieci jest ściśle uzależniony od wzrostu rodziców oraz od stopnia, w jakim każdy rodzic wpływa na sam wzrost. Zostały nawet opracowane wzory, które obliczają oczekiwany wzrost dziecka na podstawie wzrostu rodziców.

Ponadto wzrost dorosłego osobnika nie jest ściśle uzależniony od jego długości przy urodzeniu, ale jest związany ze wzrostem, jaki dziecko osiąga w wieku trzech lat. Na podstawie tych zasad zostało opracowanych kilka równań, które biorąc pod uwagę wzrost rodziców, wiek chronologiczny, wiek kości i wzrost danej osoby, pozwalają przewidzieć, choć z pewnymi nieścisłościami, ostateczny wzrost.

Określenie wzrostu dziecka

Wzrost osoby wydaje się zależeć przede wszystkim od predyspozycji genetycznej, np. dziecko, które ma rodziców o niskim wzroście, rzadko będzie wyższe od rówieśnika, którego ojciec i matka są bardzo wysocy. W celu obliczenia, z 80-procentowym prawdopodobieństwem, dorosłego wzrostu dziecka (tzw. "oczekiwany wzrost") na podstawie wzrostu rodziców, należy zsumować wzrost ojca i matki (podany w centymetrach). Następnie, w zależności od płci, dodać lub odjąć od tej wartości liczbę 12 (stanowi ona w przybliżeniu różnicę między średnim wzrostem kobiety a mężczyzny). Uzyskaną wartość należy podzielić przez dwa. Otrzymany wynik odpowiada wysokości, którą dana osoba osiągnie w wieku dorosłym ("oczekiwany wzrost"), z uwzględnieniem marginesu 8,5 cm w obie strony.

Przykład

Ojciec o wzroście 178 cm i matka o wzroście 165 cm będą mieli:

1) syna o "oczekiwanym wzroście" (178+165+12):2 = 177,5 cm (+/- 8,5 cm);

2) córkę o "oczekiwanym wzroście" (178+165-12):2 = 165,5 cm (+/- 8,5 cm).

Oznacza to, że syn nie osiągnie wzrostu powyżej 186 cm i poniżej 169 cm, natomiast córka nie przekroczy 174 cm, ale będzie miała więcej wzrostu niż 157 cm.

Jednakże przy tak szerokich granicach przewidywań genetyki dziecko może zbliżyć się do największej wartości tylko wtedy, gdy będzie odżywiane w prawidłowy i zbilansowany sposób, a także otaczane miłością i uwagą. Niekorzystna sytuacja zewnętrzna, np. bardzo złe odżywianie, może przeszkodzić w osiągnięciu wzrostu przewidzianego genetycznie.

Zmiany fizjologiczne wzrostu jednostki

W ciągu całego życia wzrost ulega istotnym zmianom. Od urodzenia długość ciała zwiększa się stopniowo aż do wieku dojrzewania, kiedy to następuje okres nagłego przyspieszenia wzrostu, trwający 2-3 lata. Następnie tempo wzrostu maleje gwałtownie i progresywnie. Uważa się, że ostateczny wzrost zostaje osiągnięty w wieku 18 lat w przypadku mężczyzn i 17 lat w przypadku kobiet. Jednak wzrost liniowy ciała nadal postępuje z powodu odnowy kości trzonów kręgów do ok. 30. roku życia; uważa się, że między 18. a 25. rokiem życia ciało może wzrosnąć jeszcze ok. 3-5 mm. W wieku 30-50 lat wysokość pozostaje niezmieniona, natomiast od tego wieku stopniowo zmniejsza się w wyniku starczej inwolucji krążków oraz pogłębienia skrzywienia kręgosłupa. Ze względów praktycznych jest przydatne ustalenie wieku, w którym organizm przestaje wzrastać. W związku z powyższym uzgodniono, że ostateczny wiek to taki, po którym wzrost nie zwiększy się o więcej niż 2%. W Ameryce Północnej i Europie północno-zachodniej jest to wiek 17,5 lat dla mężczyzn i 15,5 lat dla kobiet.

Wzrost przejawia wyraźne zróżnicowanie pod względem płci: od pierwszych kilku miesięcy do ok. 10. roku życia mężczyźni są wyżsi od kobiet o ok. 1-2 cm, ale między 10. i 11. rokiem życia kobiety osiągają dojrzałość płciową i osiągają wzrost wyższy od mężczyzn. U chłopców okres dojrzewania pojawia się dwa lata później niż u dziewcząt, ale za to jest intensywniejszy, w wyniku czego do 14. roku życia chłopcy są już wyżsi niż dziewczęta. Od tego momentu wzrost mężczyzn pozostaje na stałe wyższy niż kobiet. W populacjach charakteryzujących się pośrednim wzrostem wzrost końcowy mężczyzn jest większy o ok. 10-12 cm od wzrostu kobiet. W przypadku populacji charakteryzujących się wysokim wzrostem obserwuje się większą różnicę między płciami, natomiast wśród ludności o niskim wzroście ta różnica jest niewielka. Ze względu na dużą liczbę czynników genetycznych i środowiskowych, które wpływają na linearny wzrost ciała i jego zmiany w czasie, jakiekolwiek wyliczenia średniego wzrostu populacji są narażone na poważne ograniczenia. Często zapisy są wykonywane na wybranej grupie osób, a co za tym idzie - są mało reprezentatywne dla populacji ogólnej.

Zmiany patologiczne: wady wzrostu

Wady wzrostu występują, jeśli wzrost końcowy danej osoby odbiega od normy. Zaburzenia wzrostu dzieli się na: formy typu harmonijnego, w których są zachowane prawidłowe proporcje kończyn i tułowia; formy typu dysharmonijnego, w których stosunek między kończynami górnymi i tułowiem jest nieprawidłowy. Następnie dzieli się wady wzrostu w zależności od przyczyny.

Niedorozwoje konstytucjonalne. Obejmują warunki kliniczne, charakteryzujące się powolnym wzrostem; mogą wystąpić od urodzenia lub od pierwszych miesięcy życia. Brak wzrostu występuje ze względu na czynniki konstytucjonalne, dziedziczne i aberracje chromosomowe. Te formy obejmują niski wzrost w rodzinie, opóźniony okres dojrzewania, wcześniaków. Niektóre zespoły są bardziej złożone, charakteryzujące się kilkoma wadami, w tym niedorozwojem psychicznym. Za niedorozwoje konstytucjonalne są również uważane formy spowodowane aberracjami chromosomowymi: zespół Downa oraz inne trisomie i dysgenezje gonad, takie jak zespół Turnera.

Niedorozwoje spowodowane nieprawidłowościami szkieletowymi. Są to zaburzenia wzrostu kości, często wrodzone. Wyróżnia się różne zespoły, które charakteryzują się złożonymi wadami rozwojowymi kości. Karłowatość jest zasadniczo dysharmonijna. Poza tym wyróżnia się niedorozwoje, w których podstawowa wada dotyczy poziomu procesu mineralizacji i przebudowy szkieletu.

Niedorozwoje spowodowane chorobami organicznymi. Stanowią najczęstszą przyczynę zaburzeń wzrostu. Są odpowiedzialne za przewlekłe choroby narządu lub układu, które wpływają na ogólny metabolizm i tym samym na wzrost.

Niedorozwoje dysmetaboliczne. W niektórych chorobach metabolicznych opóźnienie wzrostu jest związane z brakiem dojrzewania układu kostnego, np. w krzywicy. W tej chorobie występuje niedobór witaminy D, który zakłóca normalne procesy wzrostu i mineralizacji kości, co prowadzi do nieprawidłowości układu kostnego i opóźnienia wzrostu.

Niedorozwoje endokrynologiczne. Stanowią ok. 10% wszystkich niedorozwojów.

Czynniki hormonalne, które biorą udział w rozwoju kości i procesie wzrostu w życiu pozamacicznym:

1) hormon somatotropowy (STH, hormon wzrostu). Jego działanie metaboliczne występuje głównie od pierwszego roku życia;

2) trijodotyronina (T3). Odgrywa największą rolę głównie w pierwszym roku życia;

3) testosteron i estrogeny. Ich działanie obserwuje się głównie w okresie dojrzewania, w którym warunkują charakterystyczny szczyt procesu wzrostu. Biorą także udział w zamknięciu chrząstek koniugacji, które powoduje zatrzymanie wzrostu długich kości;

4) kortyzol. Na poziomie fizjologicznym ułatwia działanie hormonu wzrostu; na wyższych poziomach (steroidoterapii) obniża aktywność chrząstki stawowej;

5) insulina. Jej wpływ na proces wzrostu nie jest bezpośredni i wiąże się z metabolizmem glukozy.

Biorąc pod uwagę aktywność każdego hormonu, jest zrozumiałe, że niedobór wzrostu ze względu na zmiany aktywności hormonów jest spowodowany przede wszystkim: niedoborem hormonu somatotropowego; niedoborem hormonów tarczycy; nadmiernym wydzielaniem hormonów płciowych, jak ma to miejsce w przypadku przedwczesnego dojrzewania i we wczesnym pseudodojrzewaniu; nadmiarem kortykosterydów endogennych (zespół Cushinga, zespół nadnerczowo-płciowy) lub egzogennych ze względu na zbyt intensywną lub zbyt długą terapię steroidami; niedoborem insuliny. W tych chorobach hormonalnych dojrzewanie kości jest znacznie opóźnione, a proces wzrostu jest bardzo powolny. Jedynymi wyjątkami są zespoły związane z przedwczesnym dojrzewaniem, w których nadmierna produkcja hormonów płciowych powoduje przyspieszony proces wzrostu w dzieciństwie; przedwczesne zamknięcie chrząstki stawowej niesie ze sobą wzrost końcowy niższy od normy.

Niedorozwoje spowodowane interwencjami medycznymi (jatrogenne). Mogą być spowodowane przez długotrwałe terapie hormonalne, które wpływają na wzrost; jest to np. długotrwałe podawanie sterydów, które w dużych dawkach hamują działanie chrząstki koniugacji. Wrażliwość na kortykosteroidy ma jednak znaczne różnice osobnicze, ponieważ niektóre dzieci tolerują długie terapie, utrzymując prawidłowe tempo wzrostu. Hormony androgenowe, estrogeny i sterydy anaboliczne powodują najpierw przyspieszenie tempa wzrostu i dojrzewanie szkieletowe; następnie przedwczesne zrastanie chrząstki stawowej powoduje zahamowanie wzrostu, w rezultacie osoba osiąga wzrost niższy, niż gdyby nie przyjmowała leków. Negatywny wpływ na proces wzrostu wywierają jednocześnie choroby podstawowe (hematologiczne, nowotwory, kolagenopatie itp.), które wymagają leczenia hormonami.

Leczenie

Leczenie zaburzeń wzrostu polega w większości przypadków na leczeniu choroby podstawowej. W szczególności w niedoborach o organicznym podłożu właściwe leczenie choroby zaburzającej procesy metaboliczne wzrostu umożliwia odzyskanie zwiększonego tempa wzrostu. Niedorozwoje o podłożu endokrynologicznym reagują na konkretne leczenie hormonalne. Jest wskazane leczenie niedoczynności przysadki mózgowej hormonem wzrostu. Odpowiedź na leczenie jest wysoka w pierwszych sześciu miesiącach leczenia. Efekt leczenia jest tym większy, im wcześniej rozpoczyna się terapię oraz im mniej dojrzałe są kości dziecka. Leczenie powinno być kontynuowane do okresu dojrzewania lub do osiągnięcia minimalnego wzrostu (153 cm). Niedorozwoje związane z niedoczynnością tarczycy odpowiadają pozytywnie na leczenie hormonami tarczycy. Dla niedorozwojów konstytucjonalnych nie wskazano żadnego leczenia. Błędem jest stosowanie w tych przypadkach hormonu wzrostu, ponieważ to warunkuje przyspieszone dojrzewanie kości i przedwczesne zamknięcie chrząstki koniugacji. W wyniku tego wzrost końcowy jest mniejszy niż oczekiwany dla danej osoby w przypadku, gdyby nie poddała się leczeniu. Niedorozwoje spowodowane nieprawidłowościami układu kostnego nie są podatne na leczenie; w tych formach niedorozwoju można podejmować próby wczesnej operacyjnej korekcji deformacji w celu poprawy funkcji ruchowych i wyglądu.

Zmiany patologiczne: nadmierny wzrost

Nadmierny wzrost występuje, gdy wzrost końcowy jest wyższy niż prawidłowy. Proces wzrostu może być proporcjonalny, co oznacza, że rozwój kośćca odbywa się zarówno pod względem długości, jak i szerokości oraz towarzyszy mu proporcjonalny rozwój narządów trzewnych (gigantyzm harmonijny), lub może występować razem z konkretnymi nieprawidłowościami morfologicznymi (gigantyzm dysharmonijny). Nadmierny wzrost obserwuje się częściej u mężczyzn. Jest on warunkowany przez następujące czynniki:

Czynniki konstytucjonalne. Warunkują proces wzrostu, czego potwierdzeniem jest to, że szczególnie wysocy rodzice mogą mieć dzieci, których wzrost będzie dużo wyższy od średniego prawidłowego dla danego wieku (wysoki wzrost konstytucjonalny).

Czynniki hormonalne. Wśród tych czynników jednym z najważniejszych jest zwiększone wydzielanie hormonu wzrostu lub zwiększenie wrażliwości tkanek obwodowych na jego działanie. Wzrost aktywności hormonalnej u dzieci powoduje nadmierny wzrost kości na całej długości (gigantyzm przysadkowy). Ta sama choroba w dorosłym życiu, gdy chrząstki stawowe są już skostniałe, powoduje nadmierny wzrost w szerokości. Zwiększone wydzielanie innych hormonów może zwiększyć wzrost. Rozróżnia się formy związane z niedoczynnością tarczycy i formy związane z przedwczesnym dojrzewaniem o różnym pochodzeniu, co obniża wzrost końcowy. W tych warunkach wzrost aktywności hormonów płciowych prowadzi do przedwczesnego dojrzewania układu kostnego, przyczyniając się do przyspieszonego tempa wzrostu (dzieci są wyższe niż rówieśnicy); oznacza to wczesne zrastanie się chrząstek stawowych, a tym samym przedwczesne zatrzymanie wzrostu.

Aberracje chromosomowe. Zmiana chromosomowa odpowiedzialna za wysoki wzrost jest związana z zespołem Klinefeltera. Nadmierny wzrost jest spowodowany opóźnionym zamknięciem chrząstek koniugacji.

Leczenie. Leczenie nadmiernego wzrostu jest związane z chorobą podstawową. W przypadku form gruczolaka przysadkowego jest wskazana radioterapia lub interwencja chirurgiczna. Niedorozwoje spowodowane zwiększoną aktywnością hormonu wzrostu nie zawsze wymagają leczenia. Jest wskazane stosowanie odpowiednio męskich i żeńskich hormonów płciowych w dużych dawkach w celu ułatwienia zrostu chrząstki i zahamowania czynności przysadki mózgowej. Jednak stosowanie tych hormonów u dzieci w okresie wzrostu pociąga za sobą ryzyko wywołania pseudodojrzałości z powodu interwencji medycznej; jeśli nastąpił już rozwój seksualny, stosowanie hormonów jest praktycznie bezużyteczne. Terapia hormonalna estrogenami u kobiet może być uzasadniona, gdy nadmierny wzrost przyczynia się do problemów psychicznych. Formy gigantyzmu o innym podłożu nie są podatne na leczenie.

Wady wzrostu

Choroby organiczne, mogące doprowadzić do niedoboru wzrostu, obejmują różne narządy i układy. Zaliczają się do nich:

- choroby żołądkowo-jelitowe - wszystkie przewlekłe schorzenia układu żołądkowo-jelitowego, które powodują złe trawienie i złe wchłanianie, ograniczając wchłanianie składników odżywczych, oraz zaburzają wzrost (mukowiscydoza, celiakia, nietolerancja pokarmowa, parazytoza jelita itd.);

- choroby sercowo-naczyniowe - w przypadku wielu wad serca wzrost może być spowolniony i niewystarczający ze względu na braki w utlenowaniu tkanek;

- choroby układu oddechowego - również w tym przypadku zaburzenie wzrostu wiąże się z brakami w utlenowaniu tkanek;

- choroby krwi - przewlekłe anemiczne choroby krwi (białaczka, anemia, chłoniaki itd.) ograniczają wzrost z powodu stanu hipoksemii, w którym znajduje się organizm;

- choroby nerek - wszystkie przewlekłe choroby nerek (przewlekłe zapalenie kłębuszków nerkowych, zespół nerczycowy itd.) negatywnie wpływają na proces wzrostu;

- choroby wątroby - przewlekłe hepatopatie mogą doprowadzić do spowolnienia wzrostu, a także zakłócają metabolizm węglowodanów i wymianę hormonalną;

- poważne niedobory odporności - choroby te charakteryzują się częstymi infekcjami bakteryjnymi, wirusowymi i grzybiczymi, które nierzadko przyjmują postać przewlekłą. Infekcje przewlekłe negatywnie wpływają na ogólny stan zdrowia, zmniejszają łaknienie, często współwystępują z gorączką, biegunką lub złym wchłanianiem, a także powodują znaczne spowolnienie wzrostu i nabierania masy ciała;

- choroby reumatyczne - przewlekłe choroby zapalne, zwłaszcza te wpływające na kolagen (reumatoidalne zapalenie stawów), powodują stałą lub okresową gorączkę oraz pogorszenie ogólnego stanu zdrowia. Ponadto procesy zapalne stawów mogą zakłócić czynność wzrostową chrząstek, a leczenie sterydami znacznie przyczynia się do niedoboru wzrostu;

- choroby neurologiczne - poważne choroby neurologiczne (zapalenie mózgu) z niedorozwojem umysłowym różnego stopnia oraz często z mikrocefalią zaburzają rośnięcie, ponieważ zakłócają homeostazę metaboliczną;

- przewlekłe choroby zakaźne - gruźlica i kiła.



Czytaj także:

Somatotropina

Zobacz także
  • Na schemacie oznaczone podzwgórze z przysadką mózgową (kropelka poniżej) PRZYSADKA MÓZGOWA - pół grama wielkiej mocy
  • Somatotropina reguluje nie tylko nasz wzrost. Odpowiada za syntezę białek oraz zatrzymuje w organizmie cenne dla niego substancje Somatotropina (hormon wzrostu, Growth Hormone, GH)
  • W oparciu o siatkę centylową można ocenić czy dane dziecko rozwija się prawidłowo Siatka centylowa
Skomentuj:
Wzrost: od czego zależy i kiedy można mówić o zaburzeniach wzrastania?
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX