Arytmia

Arytmia to zaburzenia rytmu serca. Liczba uderzeń serca na minutę w normalnych warunkach waha się średnio od 60 do 100. Arytmię mogą powodować zarówno czynniki niesercowe, jak i sercowe; w wielu przypadkach nie rozpoznaje się jednak żadnej przyczyny.
Artykuł jest częścią publikacji pochodzącej z serii Biblioteki Gazety Wyborczej pt.: Wielka Encyklopedia Medyczna

Tempo uderzeń serca regulują impulsy elektryczne, wysyłane z obszaru serca zwanego węzłem zatokowo-przedsionkowym i pełniącego funkcję naturalnego "rozrusznika" mięśnia sercowego, biegnące przez przedsionki aż do węzła przedsionkowo-komorowego. Impulsy elektryczne przemieszczają się następnie wzdłuż wyspecjalizowanej wiązki włókien, które poprzez odnogę prawą i lewą dochodzą do tkanki mięśniowej komory, rytmicznie pobudzając mięsień sercowy do skurczu.

Liczba uderzeń serca na minutę w normalnych warunkach waha się średnio od 60 do 100; może jednak wzrosnąć nawet do 200 lub więcej w przypadku wzmożonej aktywności fizycznej. Gdy tempo bicia serca przekracza 100 uderzeń na min, występuje zjawisko częstoskurczu poniżej 60 uderzeń - rzadkoskurczu. Arytmię mogą powodować zarówno czynniki niesercowe, jak i sercowe; w wielu przypadkach nie rozpoznaje się jednak żadnej przyczyny (arytmia idiopatyczna).

Przyczyny niesercowe

Jednymi z najistotniejszych przyczyn arytmii są zaburzenia elektrolitowe (szczególnie hipo- lub hiperpotasemia, hipomagnezemia i hiperkalcemia), zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej, jak kwasica i kamica, niedostateczne natlenowanie oraz niektóre klasy leków (preparaty z naparstnicy purpurowej, leki znoszące arytmię serca, sympatykomimetyki i leki przeciwnadciśnieniowe). Arytmia może pojawić się także wskutek działania alkoholu i dymu tytoniowego. Z jej pojawieniem się wiąże się wiele innych chorób: choroby pęcherzyka żółciowego, niektóre choroby zakaźne, choroby tarczycy itp. Rzadkoskurcz diagnozowany jest ponadto powszechnie u intensywnie trenujących sportowców.

Przyczyny sercowe

Każda choroba serca (q serca choroby) może stanowić przyczynę arytmii: niedokrwienna choroba serca, wady zastawek, wrodzone wady serca, kardiomiopatia rozstrzeniowa i przerostowa. Diagnozę arytmii można sformułować na podstawie objawów klinicznych (kołatanie serca, trudności oddechowe, szybkie męczenie się, zawroty głowy, bóle w klatce piersiowej, utrata przytomności, wyczuwalne zmiany pulsu itp.), jednak podstawową metodą stwierdzenia arytmii i określenia jej rodzaju pozostaje elektrokardiografia.

Leczenie

Istnieje wiele sposobów kontroli oraz leczenia arytmii:

1) Działania samodzielne. Ich podstawą jest kontrola rytmu serca poprzez działania pobudzające wpływ nerwu błędnego na regulację akcji serca: wstrzymanie oddechu, zwilżenie twarzy zimną wodą, powolne wypicie szklanki wody, masaż szyi, zatkanie nozdrzy i próbę wydmuchiwania powietrza przy zamkniętych ustach, tak jak przy "odtykaniu" uszu, kaszel.

2) Leczenie farmakologiczne. Możliwości leczenia farmakologicznego są, w przypadku arytmii, względnie szerokie i złożone. Leczenie zaburzeń rytmu serca wymaga jednak rozważnego oszacowania konieczności jego zastosowania, ponieważ wszystkie leki znoszące arytmię serca mogą potencjalnie zaostrzyć jej przebieg (efekt proarytmiczny); wiele rodzajów arytmii nie powoduje ponadto zaburzeń podmiotowych ani dalszych komplikacji, co sprawia, że leczenie farmakologiczne może okazać się zbędne. Ze względu na fakt, że arytmia może często stanowić efekt chorób serca, zalecane jest również poddanie ocenie ogólnego stanu zdrowia pacjenta, ze szczególnym uwzględnieniem stanu mięśnia sercowego. W przypadkach arytmii hiperkinetycznej wskazana jest natomiast analiza funkcji tarczycy, jako że w tego rodzaju arytmii nieprawidłowości metabolizmu hormonów tarczycy należą do czynników zwiększających ryzyko jej wystąpienia. Innym istotnym aspektem jest czynnik psychoemotywny; stan zaniepokojenia może wywołać bądź wpłynąć na utrzymanie się zjawiska arytmii. Powyższe spostrzeżenia odnoszą się do tych odmian arytmii, które nie wymagają natychmiastowej interwencji lekarskiej

3) Rozrusznik serca i defibrylator. Rozrusznik serca to nowoczesne urządzenie elektroniczne, wszczepiane pod skórę poniżej obojczyka i połączone z sercem cienkimi elektrodami; stosowane w przypadkach występowania rzadkoskurczu. Nie większe od monety, wyposażone jest w baterie, zapewniające mu ponad 10-letni okres działania, polegający na rytmicznym wysyłaniu do mięśnia sercowego impulsów elektrycznych, których zadaniem jest regulacja częstotliwości skurczów. Defibrylator natomiast to urządzenie rejestrujące sygnały wysyłane przez mięsień sercowy; w przypadku wystąpienia częstoskurczu przywraca normalny rytm serca za pomocą wstrząsu elektrycznego. Wywołujący wstrząs impuls elektryczny wysyłany jest przez generator, nie większy niż 9 na 6 cm. Obecnie są w użyciu defibrylatory, które nie wymagają bezpośredniego umieszczenia na mięśniu sercowym, pozwalając w ten sposób uniknąć zabiegu chirurgicznego na otwartym sercu na czas konieczny do dokonania wszczepu. Szpitale wykorzystują wielofunkcyjne defibrylatory umożliwiające odczytywanie kolejnych parametrów mierzonych przez urządzenie (EKG, temperatura ciała, ciśnienie tętnicze, saturacja itp.).

4) Leczenie metodą ablacji. Istnieją odmiany arytmii powodowane anomaliami występującymi w konkretnych punktach mięśnia sercowego; punkty te można precyzyjnie zlokalizować i usunąć, wykonując zabieg mapowania funkcji elektrycznej mięśnia sercowego, w celu przerwania przepływu impulsu elektrycznego powodującego arytmię. Zabieg ten można przeprowadzić przy użyciu cewnika, w znieczuleniu miejscowym.

5) Zabieg chirurgiczny. W wypadku, gdy nie jest możliwe zastosowanie ablacji przy użyciu cewnika, można dokonać usunięcia obszaru mięśnia sercowego wywołującego arytmię.



Arytmia - zaburzenia akcji serca

Częstotliwość uderzeń serca, regulowana specjalnymi impulsami elektrycznymi, może ulegać wymienionym poniżej zmianom, zarówno z przyczyn fizjologicznych, jak i patologicznych:

  • Częstoskurcz

    Inaczej tachykardia; charakteryzuje się nieprawidłowo szybkim biciem serca, najczęściej powyżej 100 uderzeń na min. Stan ten może być wywołany różnymi przyczynami, takimi jak: wzrost temperatury ciała, działanie niektórych leków lub hormonów, choroby mięśnia sercowego, emocje, ćwiczenia fizyczne, niedokrwistość bądź różnego rodzaju wstrząsy.

  • Rzadkoskurcz

    Inaczej bradykardia; charakteryzuje się spowolnionym biciem serca, najczęściej poniżej 60 uderzeń na min. Przyczyną może być obniżenie temperatury ciała albo też działanie niektórych leków; może również pojawić się podczas snu.

    Skurcz dodatkowy (ekstrasystole)

    Uderzenie serca pojawiające się przed wystąpieniem prawidłowej serii uderzeń, wywołane impulsami elektrycznymi pochodzącymi z niewłaściwych obszarów mięśnia sercowego (ogniska ektopowe). Ogniskami ektopowymi mogą być tkanki ubogie w tlen bądź włókna mięśniowe podrażnione w następstwie choroby lub przyjęcia leków.

  • Trzepotanie

    Przy trzepotaniu mięsień sercowy kurczy się w sposób regularny, lecz ze zbyt wzmożoną częstotliwością, ok. 250-350 uderzeń na min. Występuje głównie w sytuacji uszkodzenia mięśnia sercowego, chociaż sporadycznie może się pojawić również przy prawidłowo funkcjonującym organie.

  • Migotanie

    Charakteryzuje się gwałtownymi skurczami mięśnia sercowego, ale, w odróżnieniu od trzepotania, nie są one skoordynowane. Niewielkie części mięśnia sercowego zaciskają się i rozluźniają niezależnie od innych obszarów. W konsekwencji nie zaciska się on jako całość, a ścianki jam (przedsionki i komory) podczas migotania nie pompują krwi. Migotanie przedsionkowe zasadniczo nie jest groźne dla życia, ponieważ krew wciąż jest pompowana przez komory (jeśli funkcjonują prawidłowo). Odwrotnie jest w przypadku migotania komorowego, które często jest przyczyną nagłej śmierci. Komory mogą migotać z wielu przyczyn, m.in. w związku z niedokrwieniem połączonym z niedrożnością tętnicy wieńcowej (niedrożność naczyń wieńcowych), wstrząsem elektrycznym, urazem serca albo klatki piersiowej, a także w związku z toksycznością różnych leków. Podczas migotania komór prawidłowa akcja serca może zostać przywrócona tylko przez defibrylację. Jeśli prawidłowe krążenie nie zostanie przywrócone w ciągu kilku minut, następuje nieodwracalne uszkodzenie kory mózgowej oraz zgon.

  • Arytmie spowodowane zaburzeniami przewodzenia

    Każda interferencja albo zatrzymanie przewodzenia impulsu serca może wywoływać arytmię. Rodzaj arytmii zależy od lokalizacji i rozległości zjawiska. Węzeł zatokowo-przedsionkowy (SA) generuje zwykle 70-80 impulsów na min. Jeśli węzeł SA zostanie uszkodzony, impulsy pochodzące z węzła przedsionkowo-komorowego (AV) mogą skierować się w górną część przedsionka serca oraz w dolną część ścian komór, stymulując w tych miejscach pojawienie się skurczu. Pod wpływem impulsów węzła AV, który działa jak rozrusznik serca, mięsień sercowy może kontynuować tłoczenie krwi, lecz z częstotliwością wynoszącą 40-60 uderzeń na min. Podobnie włókna Purkiniego (większe komórki serca, w których przewodnictwo impulsu elektrycznego jest bardzo wysokie) mogą generować impulsy serca, sprawiając, że kurczy się ono 15-40 razy na min.