Endometrioza

Bolesne miesiączki i stosunki seksualne, trudności z zajściem w ciążę - jeśli masz takie problemy, być może cierpisz na endometriozę. Czy schorzenie to trzeba leczyć i czy bywa ono niebezpieczne - pytamy doktor Alicję Bednarowską-Flisiak, ginekologa ze Szpitala Klinicznego imienia prof. Witolda Orłowskiego w Warszawie.

Pani doktor, czy wiele kobiet cierpi na endometriozę?

Dr Alicja Bednarowska-Flisiak: Schorzenie to dotyczy co piątej kobiety w tzw. wieku rozrodczym. Niezwykle rzadko nęka ono małe dziewczynki i kobiety po menopauzie.

Na czym polega ta choroba?

Otóż, endometrium - błona śluzowa macicy - przez prawie trzy tygodnie narasta w jamie macicy, by pod wpływem hormonów jajnikowych złuszczać się w czasie miesiączki. U niektórych kobiet w okresie rozrodczym zdarza się, iż część komórek endometrium wraz z krwią miesiączkową przedostaje się "przez pomyłkę" do jajowodów i wydostaje się nimi do jamy brzusznej. Stąd docierają np. do otrzewnej, jajników, więzadeł macicy, jelit, ścian pęcherza i zakotwiczają się na dobre. Takie wszczepianie się komórek błony śluzowej macicy do narządów nazywa się endometriozą, wędrującą śluzówką macicy lub gruczolistością.

Dlaczego u jednych kobiet komórki endometrium wędrują, a u innych nie?

Jest wiele teorii na ten temat. Z pewnością schorzenie to uwarunkowane jest genetycznie, to znaczy, że większą skłonność do wystąpienia endometriozy mają te kobiety, których matki czy babki też chorowały. Częściej endometrioza dotyczy kobiet, które cierpią na tzw. choroby z autoagresji, co oznaczałoby, że gruczolistości sprzyja nieprawidłowa praca układu odpornościowego. No i hormony - wysoki poziom estrogenów też sprzyja endometriozie.

Jakie objawy najczęściej świadczą o gruczolistości?

Tu też jest pewien problem, bowiem nie wszystkie kobiety mają takie same objawy i nie u wszystkich występują one jednocześnie. Choroba ta może też przebiegać bez żadnych objawów. Jeśli jednak kobieta ma bolesne, obfite i zbyt długie menstruacje, bolesne stosunki, plamienia międzymiesiączkowe, ma kłopoty z zajściem w ciążę, odczuwa parcie, a także ból w czasie i tuż po wypróżnieniu oraz miewa ślady krwi w moczu lub kale (tak dzieje się, gdy komórki endometrium wszczepią się w pęcherz lub odbytnicę) - można podejrzewać endometriozę.

Czy komórki we wszczepach zachowują się tak jak śluzówka, od której się oderwały?

Podobnie, ale nie identycznie. Mówiąc w dużym uproszczeniu - pod wpływem zmian hormonalnych w trakcie cyklu miesiączkowego komórki we wszczepach, podobnie jak komórki endometrium, narastają i złuszczają się w trakcie menstruacji. Złuszczaniu towarzyszy niewielkie krwawienie. Czyli co miesiąc, oprócz menstruacji pojawia się też jakby równoległa minimiesiączka, ale w jamie brzusznej. Ponieważ krew ze wszczepów nie ma naturalnego ujścia przez pochwę, gromadzi się w jamie brzusznej i tworzy zrosty, które przy kolejnych menstruacjach się powiększają.

Jakie badania pozwalają wykryć endometriozę?

Właściwie to tylko obejrzenie wnętrza jamy brzusznej w czasie laparoskopii. Jeśli kobieta ma dolegliwości, które mogą wskazywać na endometriozę - lekarz może zlecić takie badanie, by potwierdzić podejrzenia i sprawdzić, czy wszczepy są pojedyncze, czy liczne. W trakcie laparoskopii można je usunąć.

Jakie mogą być konsekwencje nierozpoznania w porę i nieleczenia endometriozy?

Duże zrosty w jamie brzusznej mogą powodować np. silne bóle. Jeśli komórki endometrium wszczepią się w jajowody, mogą je uszkodzić, czego konsekwencją bywa niepłodność. Gdy komórki wszczepią się w jajnik, tworzą się w nim czekoladowe torbiele, będące zbiornikami starej krwi. W około 1 proc. przypadków nieleczone torbiele przekształcają się w nowotwory, a to może zagrażać życiu kobiety.

W jaki sposób leczy się endometriozę?

Leczenie jest wyłącznie objawowe. Wybór terapii zależy m.in. od dolegliwości, wieku pacjentki, umiejscowienia się wszczepów komórek endometrium. Wiemy, że ciąża i menopauza łagodzą przebieg endometriozy, można więc np. lekami hormonalnymi wywołać nawet na kilka miesięcy pseudociążę albo pseudomenopauzę (chodzi o obniżenie poziomu estrogenów w organizmie poprzez zablokowanie funkcji jajników lub wywołanie zmian hormonalnych charakterystycznych dla ciąży). Ponieważ przy pseudomenopauzie pojawiają się przykre objawy wypadowe menopauzy, do kuracji włączamy też niewielkie dawki HTZ. Niektórym kobietom zlecamy antykoncepcję hormonalną - krwawienie co 21 dni nie jest wtedy miesiączką, ale tzw. krwawieniem z odstawienia, dlatego komórki endometrium w dużo mniejszym stopniu mogą się przemieszczać poza macicę. Jeśli z komórek endometrium powstała torbiel jajnika - leczenie na ogół jest operacyjne i polega, o ile to możliwe, na wycięciu samego guza z pozostawieniem jajnika (to ważne zwłaszcza u kobiet, które chcą mieć dzieci). Niekiedy pozostawia się torbiel do obserwacji i wtedy co 6-12 miesięcy kobieta musi zgłaszać się na USG i badać poziom markera CA 125 we krwi, by nie przeoczyć zmian, które mogą sugerować nowotworzenie torbieli. Z kolei, jeśli wszczepy komórek endometrium i zrosty uniemożliwiają zajście w ciążę, trzeba je usunąć operacyjnie, nie gwarantuje to jednak powrotu płodności. Gdy kobiecie z endometriozą przeszkadza jedynie ból, rozważamy stosowanie tylko środków przeciwbólowych.

Czy po chirurgicznym usunięciu ognisk endometriozy mamy gwarancję, że nie będzie nawrotów choroby?

Niestety, nie ma gwarancji. Z medycznych statystyk wynika, że prawie zawsze dochodzi po jakimś czasie do powstania nowych ognisk endometriozy.