Cała prawda o grypie 2009/2010 i pandemii

Więcej przydatnych informacji o grypie i postępowaniu znajduje się w portalu Medycyny Praktycznej

99% lekarzy w Polsce podejmuje decyzje w oparciu o publikacje Medycyny Praktycznej

1. Co to jest epidemia grypy sezonowej i czym różni się od pandemii grypy?

Co roku na całym świecie - w strefie umiarkowanej w chłodniejszej porze (od późnej jesieni do wczesnej wiosny) - występuje fala zachorowań na grypę sezonową (tzw. sezon grypowy lub sezon epidemiczny grypy ). W kolejnych latach wirusy grypy sezonowej zakażające ludzi nieco się różnią od tych dominujących w poprzednim sezonie, dlatego nie są wystarczająco skutecznie rozpoznawanie przez układ odpornościowy nawet tych ludzi, którzy w poprzednich latach chorowali już na grypę. Na grypę można więc chorować wiele razy (nawet co roku). Pozostaje jednak pewna resztkowa odporność, dzięki której zachorowanie może być łagodniejsze lub zakażenie przebiega nawet bez objawów. Nasilenie (liczba zachorowań), czas trwania, początek i szczyt sezonu grypowego mogą się znacznie różnić w poszczególnych latach w zależności od wielu czynników (w tym m.in. stopnia, w jakim wirus różni się od krążących w poprzednich sezonach). W niektórych sezonach grypowych liczba zachorowań na określonym obszarze (np. w kraju) bywa znacznie większa niż zwykle, a wówczas mówi się o epidemii (z gr. epi : nawiedzający + demos : lud). W zależności od oceny sytuacji władze mogą ogłosić decyzją administracyjną stan epidemii, co pociąga za sobą zastosowanie przez służby sanitarno-epidemiologiczne kraju sformalizowanych metod profilaktyki (np. zamykanie szkół i zakładów pracy, zakaz zgromadzeń i odwołanie imprez masowych, zamykanie granic, przymusowe szczepienia, przymusowe leczenie i izolacja chorych itp.).

Co kilkanaście do kilkudziesięciu lat w wyniku większych zmian (p. niżej) powstają zupełnie nowe podtypy wirusa grypy, znacznie różniące się od dotychczasowych. Zdecydowana większość ludzi nigdy się nie zetknęła z takim wirusem (w skrajnych przypadkach nikt), dlatego niemal cała populacja jest podatna na zachorowanie, bo układ odpornościowy ludzi nie jest w stanie go rozpoznać. Takie nowe podtypy wirusa grypy, które nabyły zdolność do łatwego przenoszenia się z człowieka na człowieka, zaczynają się szybko rozprzestrzeniać i wywoływać epidemie nie tylko lokalnie (na jednym kontynencie), ale na kilku, a nawet na całym świecie. Liczba zachorowań w sezonie grypowym jest wówczas wielokrotnie większa niż podczas zwykłej epidemii grypy sezonowej, a chorują osoby w każdym wieku. Taka światowa epidemia o niespotykanej intensywności (choruje od ponad 20% do ponad 40% populacji) wywołana zupełnie nowym podtypem wirusa grypy jest nazywana pandemią . Pandemię ogłasza Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) na podstawie ściśle określonych kryteriów (p. niżej). Ciężkość przebiegu grypy nie ma natomiast znaczenia dla ogłoszenia pandemii, decyduje tylko zasięg geograficzny i przewidywana skala zachorowań.

2. Jakie są najważniejsze typy wirusów wywołujących grypę sezonową?

Zachorowania na grypę u ludzi wywołują dwa typy wirusa grypy - A i B. Wirusy grypy A dzieli się na podtypy na podstawie budowy dwóch białek na powierzchni wirusa - hemaglutyniny (H) i neuraminidazy (N). Od 1977 r. zachorowania na grypę sezonową u ludzi na całym świecie wywołują w każdym sezonie 3 wirusy: dwa podtypy wirusa grypy A - H1N1 i H3N2 - oraz wirus grypy B. W niektórych sezonach epidemicznych stwierdzano ponadto sporadycznie występowanie podtypu H1N2 wirusa grypy A.

Oba typy wirusów grypy podlegają częstym drobnym zmianom, które powodują powstawanie nowych wariantów wirusa. Zmiany w wirusach grypy A zachodzą znacznie szybciej niż w wirusach grypy B. Częste powstawanie nowych wariantów wirusa grypy tłumaczy występowanie sezonowych epidemii i wymusza coroczne zmiany składu szczepionki przeciwko grypie sezonowej, które polegają na wprowadzaniu do niej hemaglutyniny (H) i neuraminidazy (N) przynajmniej jednego nowego wariantu wirusa.

3. Skąd WHO wiedziała o zbliżającej się pandemii grypy?

Większe zmiany wirusów grypy A prowadzące do powstania zupełnie nowych podtypów występują rzadko, zwykle na skutek wymiany większych fragmentów materiału genetycznego pomiędzy wirusami grypy ludzi lub ludzi i zwierząt (np. wirusami grypy ptaków lub świń), albo przystosowania się wirusa grypy zwierząt do zakażania ludzi (np. wirus grypy ptaków). Takie nowe podtypy lub warianty wirusa, zdolne do łatwego przenoszenia się z człowieka na człowieka, mają potencjał wywołania pandemii, gdyż odporność (nawet resztkowa) na zakażenie tym wirusem u ludzi nie występuje lub jest mała.

Pandemia pojawia się nagle - w stosunkowo krótkim czasie (np. 2-3 miesiące) na całym świecie chorują miliony ludzi - dlatego po jej wybuchu pozostałoby zbyt mało czasu, aby kraje mogły się odpowiednio przygotować i zminimalizować jej konsekwencje dla obywateli oraz funkcjonowania całego państwa. W celu wczesnego informowania o potencjalnym zagrożeniu, co umożliwia właściwe przygotowanie się do walki z pandemią, WHO ściśle monitoruje zachorowania na grypę u ludzi i zwierząt oraz poszczególne fazy rozwoju pandemii (jest ich 6): począwszy od pojawienia się u ludzi nowych podtypów wirusa o potencjale pandemicznym (faza 2 i 3), poprzez nabywanie przez nie zdolności do łatwego przenoszenia się z człowieka na człowieka (faza 4) i wywoływania lokalnych epidemii na jednym kontynencie (faza 5), aż do fazy 6, która oznacza wybuch pandemii.

Od 2003 r. trwały intensywne przygotowania, koordynowane przez WHO, do ewentualnej pandemii wywołanej wirusem grypy ptaków A/H5N1, w Hong Kongu i Chinach zauważono bowiem izolowane zachorowania ludzi na grypę A/H5N1 (tzw. grypa ptasia), którzy mieli bliski kontakt z chorymi ptakami. Śmiertelność grypy A/H5N1 u ludzi była bardzo duża. Opracowywano więc krajowe plany postępowania na wypadek pandemii, gromadzono zapasy leków przeciwko wirusowi grypy oraz rozpoczęto produkcję i badania kliniczne prototypowych szczepionek pandemicznych przeciwko grypie A/H5N1. Na szczęście wirus A/H5N1 nie nabył do tej pory zdolności łatwego zakażania ludzi i efektywnego przenoszenia się z człowieka na człowieka. Wiosną 2009 r. pojawiły się natomiast doniesienia o ciężkich zachorowaniach i zgonach w Meksyku wywołanych nowym wirusem grypy A/H1N1v (tzw. grypa świńska; p. niżej), które następnie potwierdzono w Stanach Zjednoczonych i innych krajach obu Ameryk, w Europie, Azji i Australii. W konsekwencji w czerwcu 2009 r. WHO ogłosiła 6 fazę pandemii grypy A/H1N1v.

4. Jakie były konsekwencje i umieralność podczas pandemii grypy w przeszłości?

Trzy pandemie grypy w XX w. dość znacznie się różniły od siebie (także ciężkością), ale pokazały, że nie można jednoznacznie przewidzieć ich przebiegu i skali, dlatego w przygotowaniach należy uwzględniać także najgorszy scenariusz, a działania prewencyjne wdrożyć szybko po ogłoszeniu pandemii. W każdym przypadku liczba zachorowań, hospitalizacji i zgonów była jednak kilkakrotnie większa niż podczas zwykłych epidemii grypy sezonowej. Chorowało 25-40% populacji (podczas grypy sezonowej ok. 5%, niekiedy do 10%).

W 1918 i 1919 r. pandemię grypy wywołał wirus grypy ptaków A/H1N1 (tzw. hiszpanka), który przystosował się do zakażania ludzi. Śmiertelność była bardzo duża - umierało 25-40 spośród każdego 1000 chorych, a pandemia zabiła 40-50 milionów ludzi (głównie w wieku 20-40 lat) i do tej pory uchodzi za najcięższą w historii. Dwie późniejsze pandemie - tzw. grypy azjatyckiej (A/H2N2) w 1957 i 1958 r. oraz tzw. grypy Hong Kong (A/H3N2) w 1968 i 1969 r. - zostały wywołane przez wirusy zawierające mieszaninę materiału genetycznego wirusów grypy ludzi i ptaków. Miały znacznie łagodniejszy przebieg - z powodu grypy azjatyckie umarło 2-5 osób spośród każdego 1000 chorych (w sumie 2 miliony na świecie), a z powodu grypy Hong Kong 1 osoba na 1000 chorych (w sumie 1 milion, zdecydowana większość po 45. roku życia). Prognozy przewidują, że aktualna pandemia A/H1N1v będzie umiarkowana (pomiędzy pandemią grypy Hong Kong i grypy azjatyckiej), a podczas pierwszego sezonu zachoruje 20% populacji.

5. Czym się różni budowa wirusa grypy pandemicznej A/H1N1v od klasycznych wirusów grypy sezonowej?

Wirus grypy pandemicznej A/H1N1v ("v" oznacza "wariant") zawiera mieszaninę materiału genetycznego wirusów grypy ptaków, świń i wirusa grypy człowieka w kombinacji nigdy do tej pory niespotykanej na świecie. Dość istotnie się różni od ludzkiego wirusa grypy sezonowej A/H1N1 krążącego w populacji od 1977 roku, którego antygeny wchodzą w skład szczepionek przeciwko grypie sezonowej.

W Stanach Zjednoczonych od kilku lat w populacji trzody chlewnej krążyły podobne wirusy. Wiele świń chorowało, ale śmiertelność była mała. Wirusy te wywoływały pojedyncze zachorowania u ludzi i w wyjątkowych sytuacjach opisywano ich przenoszenie się pomiędzy ludźmi. Zidentyfikowany po raz pierwszy w kwietniu 2009 roku w Meksyku wirus A/H1N1v zawiera dodatkowy fragment materiału genetycznego pochodzący od wirusów ptasich, znany wcześniej z wirusów grypy świńskiej w Europie i Azji. W tym przypadku świnie okazały się "tyglem", w którym dochodzi do mieszania się wirusów grypy człowieka i innych gatunków zwierząt, co prowadzi do powstawania nowych wariantów i podtypów wirusa.

6. Czy zaraźliwość wirusa grypy pandemicznej A/H1N1v jest większa niż klasycznych wirusów grypy sezonowej?

Dotychczasowe obserwacje wskazują, że zakaźność grypy pandemicznej A/H1N1v jest nieco większa, a drogi szerzenia się podobne do grypy sezonowej. Choć nowy wirus grypy A/H1N1v nie jest nowym podtypem, okazało się, że większość ludzi nie wytworzyła wcześniej przeciwciał przeciwko temu wariantowi, dlatego zakażenie może się szybko rozprzestrzeniać w populacji i wiele osób zachoruje. Przewiduje się, że podczas tej pandemii zachoruje 20% populacji ludzi w każdym kraju.