Picie alkoholu w czasie ciąży - to zabronione

Picie alkoholu w czasie ciąży? Od koleżanek, młodych matek w ciąży, słyszę: ''To tylko małe piwo. Do tego bezalkoholowe. A kieliszek czerwonego wina do obiadu to nawet lekarz mi pozwolił'' - rozmowa z psychologiem Teresą Jadczak-Szumiło

A jaki ty masz stosunek do picia alkoholu w ciąży? Czy jeden kieliszek czerwonego wina, twoim zdaniem rzeczywiście może zaszkodzić nienarodzonemu dziecku?



Jaki wpływ ma alkohol na płód w okresie ciąży?

Może spowodować uszkodzenia mózgu, organów wewnętrznych lub inne wady wrodzone. Może też doprowadzić do utraty ciąży. Wiele kobiet nie zdaje sobie sprawy z tego, że mogły poronić na skutek działania alkoholu.

Ale od jednego kieliszka chyba nic się nie stanie? Badania Ipsos z 2005 roku pokazują, że aż jedna trzecia badanych spotkała się z opinią (nawet lekarzy), że kobieta w ciąży powinna pić regularnie niewielkie ilości alkoholu.

Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu. Dla rozwijającego się dziecka jednej kobiety jeden kieliszek to będzie bardzo dużo, dla innej nie będzie miał większego znaczenia.

Od czego to zależy?

Od sposobu odżywiania, stylu życia i czynników genetycznych. Te uwarunkowania w połączeniu z alkoholem mogą powodować, że dziecko urodzi się z FAS (Fetal Alcohol Syndrome - alkoholowy zespół płodowy) lub mniejszymi uszkodzeniami nieujętymi jako specyficzna jednostka chorobowa. Pułapką jest też myślenie, że jeśli poprzednie dziecko urodziło się zdrowe, a matka piła sporadycznie w czasie ciąży, to znaczy, że w następnej też się jej upiecze. Niektóre wady są na tyle ukryte, że ujawniają się po latach i często nie wiąże się już ich z piciem alkoholu w okresie ciąży.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: WIELE Z NAS NIE WIE O DZIECKU

Kobiety często piją alkohol, nie wiedząc, że już są w ciąży.

Amerykanie, u których badania nad FAS są bardziej zaawansowane niż w Polsce, twierdzą, że trzy miesiące przed zajściem w ciążę należy odstawić alkohol i papierosy i zacząć się zdrowo odżywiać. Dotyczy to również ojców planowanego dziecka, bo materiał genetyczny pochodzi od obojga.

Czy płód może być uszkodzony, jeśli ojciec nadużywa alkoholu?

Zauważono, że alkohol może uaktywniać geny, które powinny pozostać nieczynne. Wtedy badacze zaczęli zastanawiać się nad znaczeniem picia ojca. Te badania trwają i mimo że nie ma jednoznacznych wyników, pojawiły się głosy mówiące o zalecanej obustronnej abstynencji rodziców przed planowanym poczęciem dziecka i abstynencji matki podczas ciąży.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: CO TO JEST FAS?

Czy każde dziecko, którego matka pije w ciąży, urodzi się z FAS?

Nie. Znam przypadki, gdy matka, która piła dużo w ciąży, rodzi na pierwszy rzut oka zdrowe dziecko. Druga, porzucona przez męża w czasie ciąży, piła krótko, incydentalnie i to ona urodziła dziecko z widocznym pełnym syndromem FAS.

Co to jest ten pełny syndrom FAS?

To jednostka chorobowa występująca u dzieci, które w okresie prenatalnym były narażone na działanie alkoholu i przez to powstały u nich wady, takie jak: niedorozwój fizyczny, małogłowie, niska waga przy urodzeniu, oraz wady rozwojowe, takie jak: rozszczep podniebienia, wady serca, wady w budowie uszu. Dzieci te często mają też charakterystyczne rysy twarzy, tak zwane dysmorfie: małe, szeroko rozstawione oczy, opadające powieki, mały zadarty nos, brak rynienki podnosowej, wąską górną wargę, brak czerwieni wargowej, małą żuchwę, spłaszczony środek twarzy.

Czy zdarzają się dzieci z dużymi uszkodzeniami, a bez zmian w wyglądzie?

Tak. Są to uszkodzenia organów wewnętrznych lub w ośrodkowym układzie nerwowym. Szacuje się, że dzieci z częściowym FAS lub wybiórczymi wadami wrodzonymi zależnymi od alkoholu jest na świecie znacznie więcej niż dzieci z czystym FAS. Paradoksalnie, czasami one mają gorzej, bo objawy są początkowo niewidoczne. Trudniej je wykryć i tym samym leczyć.

U tych dzieci występują częściowe objawy FAS lub zaburzenia neurologiczne. Dziecko normalnie funkcjonuje, wygląda, a jak dorasta - coś się załamuje.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: SKUTKI MOGĄ BYĆ WIDOCZNE PO LATACH

Co się konkretnie dzieje?

Diagnozowałam kiedyś chłopca, który w okresie dojrzewania zaczął wagarować. Przechodził okres buntu, który pogłębiał się, zamiast zmniejszać wraz z rozwojem. Zaczął uciekać z domu i nasilały się zachowania patologiczne. Nie miał dysmorfii twarzy, które by wskazywały na alkoholowy zespół płodowy, był niski, ale w granicach normy. Ale zauważyłam, że ma przerośnięte stawy u rąk. To mała, ale charakterystyczna zmiana u dzieci matek pijących - pogrubione stawy i zgięty piąty palec. Badania pod kątem FAS i badania mózgu wykazały, że chłopiec ma uszkodzenia w płatach czołowych. Jego młodzieńczy bunt nie wynikał tylko z okresu dojrzewania, on nie uczył się na swoich błędach, nie wyciągał wniosków! Na szczęście został zdiagnozowany, bo na skutek jego zachowania szkoła wystąpiła do sądu o nadzór kuratorski nad nim. Sąd uwzględnił diagnozę, że chłopiec jest uszkodzony neurologicznie, i skierował go na leczenie.

Miał szczęście.

To prawda. To taka niepełnosprawność ukryta. Są róże przypadki. Bardzo często dzieci mają problemy z mową, z zasobem słów, budują zdania niegramatycznie. Ale też dokonują 'wklejania' mowy zasłyszanej. Potrafią tych zwrotów odpowiednio używać, dając mylący obraz elokwencji czy wręcz erudycji. Kiedyś poznałam dziewczynkę, której rodzice byli muzykami uzależnionymi od alkoholu. Jej monologi na temat muzyki były na bardzo wysokim poziomie. Niestety, gdy zaczęliśmy sprawdzać rozumienie użytych pojęć, było już znacznie gorzej. Nie wiedziała, co znaczą te słowa, ale dobrze je zapamiętywała w całych zdaniach.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: CO SIĘ DZIEJE W ORGANIŹMIE

Co się może stać, jeśli matka pije na początku ciąży?

Pierwsze tygodnie są niezwykle ważne. Komórki wówczas migrują, szukając sobie miejsca. Alkohol może uszkadzać 'chemiczne informacje', które pozwalają im dotrzeć do celu. Uszkadza też komórki nerwowe, a konkretnie astrocyty, które zapewniają im dobrą lokalizację w ośrodkowym układzie nerwowym. Takie zaburzenia migracji komórek nerwowych mogą powodować wady i niedorozwoje, np. więcej palców u rąk. To, co zaobserwowałam u dzieci z FAS, to na przykład wielokrotnie wykształcone rzęsy, więcej zakoli włosów niż jedno na środku głowy, więcej zakoli w liniach papilarnych.

To w wyglądzie, a wewnątrz organizmu?

W miarę jak dziecko rośnie w brzuchu matki i rozwijają się jego organy wewnętrzne, alkohol może powodować ciężkie wady rozwojowe dzieci, np. wady serca, wykształcenie dwóch odbytów czy dwóch cewek moczowych.

Co się dzieje w drugim trymestrze?

Wtedy może powstawać najwięcej cech zewnętrznych charakterystycznych dla FAS, np. zmiany na twarzy. Ponadto może też dochodzić do zmiany w budowie stawów, niewykształcenia zawiązków zębów. Mogą także wystąpić poronienia zagrażające życiu matki.

W ostatnim trymestrze.

W tym okresie najczęściej uszkodzeniu podlega hipokamp, struktura mózgu odpowiadająca za procesy pamięciowe. Dzieci matek pijących są też przeważnie za niskie na swój wiek, bo upośledza się ich wzrost. Może dochodzić do przedwczesnego porodu. No i jeśli chodzi o mózg, to najczęściej obserwujemy zmiany w budowie spoidła wielkiego, które odpowiada za wymianę informacji między półkulami mózgowymi. Są dzieci, które mają uszkodzony móżdżek, a on odpowiada za koordynację ruchową oraz za modulowanie pojęć i emocji. Są też takie, które mają uszkodzenia w jądrach podkorowych - strukturach, które odpowiadają za wiele funkcji: sterowanie ruchem, jego płynność, uczenie się reguł, hamowanie reakcji. Inne mają uszkodzenia w płatach czołowych, które odpowiadają za rozumienie i przeżywanie uczuć, za planowanie, organizację i podejmowanie decyzji.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: JAK LECZY SIĘ CHORE DZIECI?

Jak można je leczyć?

Największy problem jest z dziećmi, które pozornie nie mają zmian, bo ich nie widać. Trudno je leczyć, gdyż ich opiekunowie nie zawsze wiedzą o ich trudnościach. We wczesnym okresie dzieciom z FAS pomocna jest rehabilitacja, terapia sensoryczna i stymulacja rozwoju ruchowego. Później mogą potrzebować pomocy w funkcjonowaniu społecznym. U każdego dziecka może wystąpić inny profil tych trudności.

Jakie one mogą być?

Na przykład problemy z nauką, trudności z koncentracją, niemożność adaptacji w środowisku, agresja ujawniająca się w wieku dojrzewania, nadpobudliwość mylona często z ADHD. Funkcjonowanie dzieci z FAS zmienia się na przestrzeni życia. Kiedy dziecko jest małe, może sobie radzić dobrze, a w miarę dorastania pewne zadania mogą je przerastać. Dziecko przestaje się uczyć, zaczyna wagarować, wchodzi w konflikt z prawem.

Jaki jest dla nich ratunek?

Wiemy już, że jeśli wcześnie podejmie się działania diagnostyczne, a potem terapeutyczne, to nawet dzieci z dużymi uszkodzeniami mózgu nie muszą być skazane na patologię (agresja, kłamstwa, zachowania ryzykowne, problemy ze zdrowiem psychicznym, wycofanie z życia, próby samobójcze). Niestety, w Polsce są kłopoty z samą diagnozą, rodzice dowiadują się o uszkodzeniach dopiero w szkole, kiedy pojawiają się problemy wychowawcze, a wtedy często jest za późno, żeby pewne rzeczy odwrócić.

Czy uszkodzenia związane z FAS można cofnąć?

Nie można. To trwałe zmiany, którym można zapobiec, nie pijąc alkoholu.

Bywa, że lekarze czy położne w szkole rodzenia polecają kieliszek wina przed porodem. Jak to wyjaśnić?

Alkohol przytępia zmysły, czujemy się wyluzowane i jeśli chcemy się znaleźć w takim stanie, to cel po kieliszku wina zostanie osiągnięty. Jednak kobieta powinna być świadoma nie tylko wpływu alkoholu na siebie, lecz również na dziecko. Można wtedy mówić, że jest to wybór kobiety, czy chce być wyluzowana i ryzykować, że coś się stanie jej dziecku, czy wytrzyma i znajdzie inny sposób na rozładowanie stresu. Bo przecież gdybyśmy zapytali matki, czy po porodzie wlałaby dziecku trochę alkoholu do butelki z mlekiem, usłyszelibyśmy: nie.

Można to w ten sposób porównać?

Tak, alkohol przenika do organizmu dziecka z krwią przez łożysko prawie w tym samym momencie, kiedy matka go wypija. A co gorsza, kiedy matka trzeźwieje, bo jej wątroba poradziła już sobie z toksynami zawartymi w alkoholu, dziecko dalej boryka się z usunięciem szkodliwych substancji. Może się nawet zdarzyć, że matka jest już trzeźwa podczas porodu, a dziecko rodzi się pod wpływem alkoholu.

A wpływ innych używek - papierosów, narkotyków?

Bariera łożyskowa, która może chronić dziecko przed szkodliwymi substancjami, potrafi niektóre z toksyn zawartych w narkotykach częściowo wychwytywać, te z papierosów podobnie. Ale nie oznacza to, że papierosy i narkotyki matkom w ciąży nie szkodzą. Na przykład dzieci palaczy rodzą się z mniejszą wagą, mają problemy z oddychaniem itp.

PICIE ALKOHOLU W CZASIE CIĄŻY: BEZALKOHOLOWE JEST ZDRADLIWE

A piwo bezalkoholowe?

Proszę popatrzeć dokładnie na etykiety piwa. Nie ma piwa bez zawartości alkoholu. Z definicji jest to przecież napój otrzymywany w wyniku fermentacji alkoholowej. Są to zatem piwa niskoalkoholowe. Te określane jako bezalkoholowe mają 0,5-1,5 proc. Zależy więc, ile kobieta wypije takich piw i jak często, bo jeśli kilka naraz, to tak jakby wypiła jedno normalne.

A po urodzeniu dziecka można? Słyszałam, że niektóre położne polecają piwo Karmi na laktację!

Mam nadzieję, że już nie polecają. Chmiel zawarty w piwie (nawet Karmi zawiera 0,5 proc. alkoholu) jest moczopędny i, owszem, przyczynia się do zwiększenia produkcji płynów. Ale zamiast pić piwo, można zaparzyć zioła mlekopędne lub moczopędne. A najlepiej na laktację zadziała ssanie dziecka. Lepiej więc pomóc młodej mamie i nauczyć ją karmić. Piwo tego nie załatwi.

Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych zrobiła badania, ile kobiet przyznaje się do używania alkoholu w czasie ciąży. Okazało się, że najwięcej (33 proc.) jest tych z dużych miast i z wyższym wykształceniem. Jak pani sądzi, dlaczego?

Te wyniki pokazują, że albo kobiety z dużych miast miały odwagę się przyznać, albo te żyjące na wsi czy w małym mieście są bardziej kontrolowane przez opinię publiczną czy rodzinę. W takich małych społecznościach normy kulturowe są silniejsze. To, co wypada kobiecie niezależnej, w dużym mieście, gdzie nikt jej nie zna, nie będzie wypadało tej w małej społeczności.

We Francji czy w Anglii wino lub piwo do posiłków to nieodzowna część kultury. My na szczęście nie pijemy wódki do obiadu.

Francuzki i Angielki piją, i to sporo. Badania pokazują, że we Francji i w Anglii ponad 6 tys. dzieci przychodzących na świat każdego roku cierpi z powodu wad fizycznych i szkód psychicznych spowodowanych przez alkohol. Sama miałam w poradni przypadek polsko-angielskiego małżeństwa, którego pierwsze dziecko, urodzone w Wielkiej Brytanii, miało FAS i widoczne zmiany na twarzy. A drugie, urodzone w Polsce, było zdrowe. Okazało się, że całą pierwszą ciążę matka piła wino do obiadu w niewielkich ilościach, bo taki był w Anglii zwyczaj. Z drugim, noszonym w Polsce, nie piła.

Przyznała się, że wszyscy naokoło dziwili się, że dzieci nie są do siebie podobne. Mówili, że syn taki angielski, a córeczka z rysów bardziej polska. Ich samych ta różnica mocno zaniepokoiła.

Jak Polki wypadają na tym tle?

My nie mamy podobnych badań, ale szacuje się, że rocznie w Polsce rodzi się ok. 900 dzieci z pełnoobjawowym FAS, natomiast dziesięciokrotnie więcej przychodzi na świat z innymi, wybiórczymi poalkoholowymi uszkodzeniami płodu. Zarzucono mi niedawno, że straszymy kobiety w ciąży, wywołujemy niepotrzebną panikę i chęć aborcji. Ja jednak jestem przekonana, że uświadamianie to jedyna droga prewencji FAS. Znam wielu rodziców zarówno biologicznych, jak i zastępczych, którzy z ogromnym poświęceniem wychowują dzieci z FAS. A wystarczyłoby, gdyby kobiety powstrzymały się od picia przez dziewięć miesięcy oraz podczas karmienia.

W brytyjskim dzienniku 'The Guardian' opublikowano niedawno wyniki badań mówiące m.in., że mali chłopcy, których matki piły niewielkie ilości alkoholu w ciąży, rozwijają się lepiej niż dzieci abstynentek. Bo są śmielsze, czyli według nich bystrzejsze! Jak pani to skomentuje?

Najgorsze jest to, że wyniki tych badań mogą być szkodliwe społecznie, gdyż wiele kobiet może nabrać przekonania, że picie w ciąży jest bezpieczne, ba, wręcz pożądane dla lepszego rozwoju dziecka. A autorzy tego programu badawczego z Wielkiej Brytanii wcale nie wykluczają, że skutki picia alkoholu mogą wystąpić później, bo nie badali dzieci większych niż trzylatki. Na przykład śmiałość trzylatków może wynikać z tego, że dzieci mają uszkodzenia w płatach czołowych mózgu. Takim wadom towarzyszy brak dystansu, dziecko podchodzi do każdego, mówi na ty i się nie boi. Pyta ludzi o różne sprawy, nawet takie, o jakie nie powinno. To może nas bawić, gdy dziecko jest małe, ale kiedy zaczyna tak się zachowywać nastolatek, nikogo to już nie bawi i mówimy o niedostosowaniu społecznym. Nikt z autorów nie badał, jak wygląda mózg tych dzieci, i nikt nie monitoruje ich dalszego rozwoju.

Jak dbać o siebie w ciąży? Przeczytaj również artykuły:

Jak dbać o siebie w ciąży. Dieta przyszłej mamy

Jak dbać o siebie w ciąży? Nie pal!

Więcej o: