Trzustka: wrażliwa i niedoceniana

Bez niej nie ma mowy o prawidłowej przemianie materii. Jest niezastąpiona przy trawieniu białek, tłuszczów i węglowodanów. Reguluje poziom cukru we krwi. Nawet poważnie uszkodzona przez dłuższy czas wykonuje swoją pracę. W każdym wieku może wymagać leczenia, w tym chirurgicznego. Czy na pewno wiesz o trzustce wystarczająco dużo, by prawidłowo się o nią zatroszczyć?

Trzustka leży w górnej części brzucha, poprzecznie, za żołądkiem. Zazwyczaj waży od 60 do 125 g, ma 20 cm długości i 5 cm szerokości. Ten w sumie niepozorny narząd gruczołowy musi się solidnie napracować, by wypełnić powierzone mu zadania. Zasadniczo rolę trzustki można podzielić na wewnątrzwydzielniczą i zewnątrzwydzielniczą. Pierwsza związana jest wytwarzaniem kilku hormonów, w tym insuliny. Druga polega przede wszystkim na umożliwianiu trawienia składników pokarmowych.

Trzustka i hormony

Funkcję wewnątrzwydzielniczą pełnią specjalne komórki trzustki, zgrupowane w niewielkie skupiska, zwane wyspami Lagerhansa. Są rozrzucone po całym narządzie, jest ich łącznie około miliona, pracują bardzo intensywnie, chociaż stanowią zaledwie 2% masy całego gruczołu.

W obrębie wysp Lagerhansa wyróżniono trzy typy komórek: Alfa, Beta i Delta. Pierwsze odpowiadają za produkcję hormonu glukagonu, a komórki Beta wytwarzają insulinę. Insulina i glukagon są niezwykle ważne w procesie przemiany materii, a także warunkują nasze ogólne zdrowie, gdyż pomagają utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi. Glukagon kontroluje również przemianę cukrów, tłuszczów i białek. Cały proces reguluje somatostatyna, wytwarzana w komórkach Delta, która w razie potrzeby hamuje wydzielanie insuliny i glukagonu.

Trzustka i trawienie

Nieprzypadkowo mówi się, że procesy zachodzące w trzustce przypominają pracę w nowoczesnej fabryce chemicznej. Każdego dnia trzustka produkuje od 1,2 do 3 litrów soku trzustkowego, który zawiera płyn zasadowy oraz enzymy trawienne. Wśród nich trzeba wymienić trypsynę, jeden z enzymów trawiących białka, rybonukleazę i dezyksyrybonukleazę, rozkładające kwasy nukleinowe (DNA i RNA, zawarte we wszystkich komórkach). Za trawienie tłuszczów odpowiada przede wszystkim lipaza trzustkowa, fosfolipazy A i B oraz esterazy. Cukry trawią enzymy glikotyczne (alfa-amylaza). I pomyśleć, że to wszystko dzieje się za sprawą narządu o wadze dorodnej brzoskwini!

Swojej pracy sok trzustkowy nie wykonuje jednak w samej trzustce. Przewodem trzustkowym, łączącym się z przewodem żółciowym wspólnym (droga przepływu żółci z pęcherzyka żółciowego i wątroby), sok uchodzi do dwunastnicy. Enzymy pozostają nieczynne, póki nie trafią do jelita cienkiego i dopiero tam rozkładają składniki pokarmowe do formy pozwalającej je optymalnie przyswajać.

Kiedy trzustka choruje

Często niełatwo zauważyć, że z trzustką dzieje się coś złego. Dowiedziono, że funkcje zewnątrzwydzielnicze są upośledzone dopiero wtedy, gdy narząd ma już uszkodzone ok. 90% miąższu. Niektóre objawy związane z chorobami tego narządu są dyskretne i bagatelizowane. Pozornie niegroźny uraz brzucha może doprowadzić do ostrego zapalenia trzustki, będącego stanem zagrożenia życia.

Lekarze przyznają, że rak trzustki najczęściej jest wykrywany w stadium zaawansowanym, kiedy choremu trudno już pomóc.

Wszelkie problemy z trzustką powinien diagnozować i leczyć specjalista gastrolog (kieruje do niego lekarz pierwszego kontaktu). Kiedy się do niego zwracać po pomoc? Zawsze, gdy podejrzewasz, że za przykrymi dolegliwościami może stać choroba trzustki lub inny problem z układem pokarmowym.

Najczęstsze problemy

Ból w nadbrzuszu, czyli powyżej pępka, promieniujący do pleców lub obejmujący część żeber może wskazywać na zmiany nowotworowe. Także nawracające wymioty i silne wzdęcia, szczególnie po zjedzeniu obfitego posiłku mogą sygnalizować takie problemy. Nie ma na co czekać: trzeba odwiedzić gastrologa. Wprawdzie najczęściej lekarz rozpoznaje nie raka, a przewlekłe zapalenie trzustki, ale i ono wymaga leczenia.

Wśród charakterystycznych objawów zmian nowotworowych trzustki wymienia się jeszcze utratę apetytu i spadek masy ciała, a także żółtaczkę i cukrzycę. Czasem pojawia się też tzw. wędrujące zapalenie żył (nawracające bóle, obrzęki i zaczerwienienie w obrębie żył, zwykle kończyn dolnych), problem rzadko kojarzony z tą chorobą.

Przewlekłemu zapaleniu trzustki towarzyszą uporczywe cuchnące biegunki tłuszczowe, osłabienie, spadek masy ciała, brak apetytu. Ból w lewym podżebrzu jest zazwyczaj tępy, może mu towarzyszyć cukrzyca i stany podgorączkowe.

Niebezpiecznym schorzeniem trzustki jest ostre zapalenie, które zawsze wymaga leczenia szpitalnego. Jego objawy to silne, promieniujące bóle brzucha pod pępkiem, nudności, wymioty, zatrzymanie stolca, gorączka powyżej 39 st. C., wzrost poziomu cukru we krwi.

Do ostrego zapalenia trzustki może doprowadzić pozornie niegroźny uraz brzucha, zabiegi w obrębie jamy brzusznej, zatrucie toksynami, kamica żółciowa czy przedawkowanie alkoholu.

Zapalenie przewlekłe to przede wszystkim problem alkoholików, chorych na mukowiscydozę i osób cierpiących na kamicę przewodową dróg żółciowych lub w przewodzie trzustkowym. Bywa też powikłaniem po ostrym zapaleniu trzustki.

Nie wiemy na pewno, skąd bierze się rak trzustki. Z pewnością sprzyja mu palenie papierosów i niezdrowa dieta obfitująca w białko oraz tłuszcze.