Tajemnice leworęcznych

Leworęczność częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet. Spotyka się ją w każdej kulturze, a nawet wśród zwierząt. Co stoi u jej podłoża, czy z ewolucyjnego punktu widzenia niesie korzyści i czemu odpowiadają różnice w budowie mózgu osób preferującym lewą dłoń?

Leworęczność była powodem stygmatyzacji, podobnie jak kolor skóry czy odbiegająca od normy orientacja seksualna. Do lat 60. XX w. powszechnie akceptowane było przestawianie dzieci leworęcznych na pisanie prawą ręką. Do dziś lewa ręka uważana jest w niektórych kulturach za nieczystą.

W różnych kulturach leworęczność waha się od pięciu do 25 proc. Powody tych różnic regionalnych nie są znane.

Niemieccy naukowcy pod kierunkiem Stefana Gutwinskiego z Uniwersytetu Medycznego w Berlinie przeanalizowali najnowsze doniesienia na temat fenomenu leworęczności. Czego się dowiedzieli?

Leworęczny mózg

Lewo- lub praworęczność wydają się częściowo dziedziczna. Leworęczność bywa szczególnie przekazywana od leworęcznych matek. Preferencje strony ciała obserwowane są już w życiu płodowym, kiedy płód ssie częściej prawy, nie lewy, kciuk czy porusza częściej prawym ramieniem. Uważa się, że ta preferencja trwa dalej po narodzinach.

Obszary mowy w mózgu u prawie wszystkich praworęcznych ulokowane są w lewej półkuli. Wśród leworęcznych takie usytuowanie występuje jedynie u 60 proc. U 30 proc. z nich znajdują się one w obydwu półkulach, a u 10 proc. w prawej półkuli.

W mózgu leworęcznych zazwyczaj większa jest struktura zwana corpus callosum. Może to być oznaka większej współpracy pomiędzy półkulami, a także rozbudowania pewnych funkcji poznawczych, takich jak biegłość językowa, iloraz inteligencji powyżej 131, szczególne zdolności matematyczne i kreatywne myślenie.

Dlaczego akurat prawa ręka wiedzie prym?

"Nie jest jasne, dlaczego leworęczność jest mniej powszechna niż praworęczność. Z ewolucyjnego punktu widzenia, jeżeli żaden z dwóch wariantów nie niesie większej korzyści, proporcja obu powinna być 50:50 w populacji" - piszą autorzy.

Z drugiej strony, jeżeli jeden niesie większą korzyść, drugi powinien zaniknąć. Lateralizacja (czyli wyspecjalizowanie półkul: prawa kontroluje lewą stronę ciała, a lewa prawą ) pojawiła się u naszych przodków ponad milion lat temu. Praworęczność już wówczas była bardziej powszechna.

Leworęczni przodkowie i gestykulacja u początków mowy

O występowaniu leworęczności w zamierzchłych czasach można wnioskować, analizując narzędzia kamienne czy dawną broń, odkopywaną przez archeologów. Ponadto, analizy malowideł naskalnych wskazują, że niekiedy mogli je wykonywać twórcy leworęczni. W jaskiniach zostawiane też były odciski dłoni. Inny sposób stwierdzenia leworęczności, to badanie gęstości kości rąk u naszych przodków.

Niekiedy uważa się, że ludzka mowa pojawiła się jako skutek kontroli gestykulacji przez jedną z półkul ludzkiego mózgu. Mogła się ona w pełni rozwinąć dopiero po ostatecznym ustaleniu podziału zadań w mózgu pomiędzy dwie półkule.

Przyczyny skrajnej preferencji jednej ręki

Zazwyczaj leworęczność jest naturalnym wariantem w lateralizacji mózgu. Niekiedy jednak jest przejawem wady genetycznej lub zaburzenia na etapie rozwoju płodowego. Co ciekawe, zarazem leworęczność, jak i skrajna praworęczność zdają się częściej występować u osób cierpiących w skutek pewnych schorzeń. Obserwuje się to np. w epilepsji, schizofrenii czy autyzmie. Z kolei dysfunkcja aktywności mózgu w lewej półkuli w porównaniu z prawą może prowadzić do depresji, a na odwrót - do manii.

Przypuszcza się, że leworęczność może być niekiedy wiązana z infekcjami czy fazami niedotlenienia w życiu płodowym. Co ciekawe, leworęczność jest częstsza u osób, które urodziły się wiosną lub wczesnym latem, od marca do lipca. Badacze wiążą ten fakt z niedostatkiem słońca zimą, co wpływa na obniżoną produkcję witaminy D, a to z kolei na rozwój mózgu. Inna możliwa przyczyna to liczniejsze infekcje wirusowe zimą.

Próbuje się również wiązać ze stresem w życiu płodowym, m.in. z konfliktem serologicznym czynnika Rh we krwi matki i płodu. Ze statystycznego punktu widzenia wraz z leworęcznością nieco częściej może wystąpić niewielkie opóźnienie w dojrzewaniu płciowym w okresie dorastania lub niższy wzrost, a także nieco więcej przypadków dysleksji.

Zawody pisane leworęcznym: muzyk, sportowiec

Leworęczność jest również bardziej powszechna u zawodowych muzyków. Być może dlatego, że osoby leworęczne są bardziej biegłe w posługiwaniu się dwiema rękami.

Często leworęczni sportowcy osiągają dobre wyniki, zwłaszcza w sportach jeden na jednego, jak np. tenis, boks czy judo. Tutaj ważny może być efekt zaskoczenia.

Z ewolucyjnego punktu widzenia "efekt zaskoczenia" mógł dawać leworęcznym pewną przewagę. Wchodziłaby tu w grę nie reguła, że przetrwa najlepiej przystosowany, ale że przetrwa ten, który potrafi zaskoczyć. Dlatego być może leworęczność nie została wyeliminowana w toku ewolucji. Oznacza to jednak zarazem, że niesie ona korzyść, ponieważ jest rzadka.

A jednak umierają szybciej

Leworęczni są jednak bardziej narażeni na wypadki, ponieważ większość urządzeń jest przystosowanych do osób praworęcznych. Statystycznie, leworęczni umierają o kilka miesięcy czy nawet lat wcześniej niż praworęczni.

Lateralizacja funkcji mózgu uważana była długo za typowo ludzką cechę, która, co więcej, miała być ważnym bodźcem dla naszej dalszej ewolucji. Okazuje się jednak, że występuje ona również u szympansów, psów czy koni. Ptaki zazwyczaj chwytają obiekty lewą nogą, a funkcja śpiewu zlokalizowana jest u nich w jednej z półkul. Badania żuchw wielorybów wykazały, że większej erozji ulega ich strona prawa niż lewa.

Zobacz także:

Nakarm swój mózg

Naturalne dopalacze

Noworoczne postanowienia - dlaczego nie?